सौर्यमण्डल बाहिर विशाल उपग्रहको सम्भावित खोज, बृहस्पतिजत्तिकै ठूलो पिण्ड भेटिएको दाबी

काठमाडौँ । खगोलशास्त्रीहरूले सौर्यमण्डलबाहिर विशाल प्राकृतिक उपग्रह अर्थात् चन्द्रमा हुन सक्ने एउटा आकाशीय पिण्डको संकेत फेला पारेका छन्। अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार यसको द्रव्यमान बृहस्पति ग्रहको हाराहारीमा हुन सक्छ। यद्यपि, यसलाई सौर्यमण्डलबाहिरको पहिलो चन्द्रमाका रूपमा स्थापित गर्न थप अध्ययन आवश्यक छ।

युरोपेली दक्षिणी वेधशाला (ईएसओ) को भेरी लार्ज टेलिस्कोपबाट गरिएको अवलोकनका क्रममा ‘सीडी–३५ २७२२’ तारा प्रणालीमा यो सम्भावित उपग्रहको संकेत भेटिएको हो। उक्त पिण्ड कुनै ग्रहको सट्टा ‘ब्राउन ड्वार्फ’ नामक आकाशीय वस्तुलाई परिक्रमा गरिरहेको अनुसन्धानकर्ताहरूको अनुमान छ।

ब्राउन ड्वार्फलाई सामान्यतया ग्रहभन्दा ठूलो तर तारामा हुने स्थायी आणविक संलयन प्रक्रिया सञ्चालन गर्न पर्याप्त द्रव्यमान नभएको पिण्डका रूपमा बुझिन्छ। यस्तो वस्तुलाई अर्को विशाल पिण्डले परिक्रमा गरिरहेको प्रमाण पुष्टि भएमा यसले ग्रह र प्राकृतिक उपग्रहबीचको सम्बन्धबारे वैज्ञानिक बुझाइलाई थप फराकिलो बनाउन सक्छ।

नेचर जर्नलमा प्रकाशित अध्ययनका प्रमुख लेखक केभिन होय र उनको टोलीले यस पिण्डको प्रकृति बुझ्न विभिन्न खगोलीय मापन गरेका हुन्। अनुसन्धानकर्ताहरूले यसलाई ‘एक्सोस्याटेलाइट’ अर्थात् सौर्यमण्डलबाहिरको प्राकृतिक उपग्रह हुन सक्ने वस्तिका रूपमा व्याख्या गरेका छन्।

अध्ययनअनुसार सम्भावित उपग्रहको द्रव्यमान कम्तीमा बृहस्पतिको हाराहारीमा हुन सक्छ। यसले परिक्रमा गरिरहेको ब्राउन ड्वार्फ भने बृहस्पतिभन्दा करिब ३० गुणा बढी द्रव्यमानको रहेको अनुमान गरिएको छ। यस आधारमा उक्त प्रणाली हाम्रो सौर्यमण्डलमा देखिने सूर्य, ग्रह र चन्द्रमाको सामान्य संरचनाभन्दा फरक देखिन्छ।

अनुसन्धान टोलीकी सहलेखक एलिस जुरलोका अनुसार यस्तो प्रणालीलाई परम्परागत रूपमा प्रयोग गरिने ‘ग्रह’ र ‘चन्द्रमा’ का परिभाषाभित्र राखेर व्याख्या गर्न सहज छैन। हाम्रो सौर्यमण्डलमा ग्रहहरूले सूर्यको परिक्रमा गर्छन् भने चन्द्रमाहरू ग्रहको गुरुत्वाकर्षणमा बाँधिएर घुम्छन्। तर, टाढाका तारा प्रणालीमा भेटिने विशाल पिण्डहरूको संरचना यसभन्दा जटिल हुन सक्छ।

कसरी पत्ता लगाइयो सम्भावित उपग्रह?

वैज्ञानिकहरूले सम्भावित उपग्रहको अस्तित्व जाँच्न ईएसओको भेरी लार्ज टेलिस्कोपमा जडान गरिएको ‘CRIRES+’ उपकरण प्रयोग गरेका थिए। उनीहरूले ‘रेडियल भेलोसिटी’ प्रविधिबाट ब्राउन ड्वार्फको गतिमा देखिएका सूक्ष्म परिवर्तनहरूको अध्ययन गरे।

यस विधिमा कुनै आकाशीय पिण्डको गतिमा गुरुत्वाकर्षणका कारण उत्पन्न हुने साना परिवर्तन मापन गरिन्छ। दुई पिण्डले एकअर्कालाई परिक्रमा गर्दा दुवै साझा गुरुत्वाकर्षण केन्द्र वरिपरि घुम्छन्। त्यसैले तुलनात्मक रूपमा सानो पिण्डले पनि ठूलो पिण्डको गतिमा मापन गर्न सकिने प्रभाव पार्न सक्छ।

ब्राउन ड्वार्फको गतिमा देखिएका परिवर्तनले त्यसलाई अर्को विशाल पिण्डले परिक्रमा गरिरहेको हुन सक्ने संकेत दिएको अनुसन्धानकर्ताहरूको निष्कर्ष छ। तर यो संकेतको थप परीक्षण र स्वतन्त्र अवलोकनबाट पुष्टि हुनु महत्त्वपूर्ण हुनेछ।

किन महत्त्वपूर्ण छ यो खोज?

खगोलशास्त्रीहरूले लामो समयदेखि सौर्यमण्डलबाहिरका ग्रहहरू वरिपरि प्राकृतिक उपग्रहको खोजी गर्दै आएका छन्। हजारौँ बाह्यग्रह पहिचान भइसके पनि तिनलाई परिक्रमा गर्ने उपग्रहको अस्तित्व पुष्टि गर्न अझै चुनौती छ।

सौर्यमण्डलबाहिर चन्द्रमाहरूको अस्तित्व प्रमाणित भएमा ग्रह प्रणाली कसरी निर्माण हुन्छन्, तिनका पिण्डहरूबीच गुरुत्वाकर्षणको अन्तरक्रिया कसरी हुन्छ र विभिन्न प्रकारका आकाशीय संरचना कसरी विकसित हुन्छन् भन्ने विषयमा नयाँ जानकारी प्राप्त हुन सक्छ।

आगामी दिनमा ईएसओको ३९ मिटरको ऐनायुक्त ‘एक्सट्रीम्ली लार्ज टेलिस्कोप’ सञ्चालनमा आएपछि यस्ता टाढाका पिण्डको अध्ययन अझ प्रभावकारी हुने अपेक्षा गरिएको छ। यसको उन्नत प्रविधिले हालका उपकरणबाट पत्ता लगाउन कठिन साना उपग्रहहरूको खोजीमा समेत सहयोग पुर्‍याउन सक्छ।

सम्भावित विशाल उपग्रहको यो संकेतले सौर्यमण्डलबाहिरका आकाशीय पिण्डको अध्ययनमा नयाँ सम्भावना देखाए पनि यसको वास्तविक प्रकृति र उपग्रहका रूपमा वर्गीकरण गर्न थप वैज्ञानिक प्रमाण आवश्यक रहनेछ।