चिनियाँ सरकारका लागि जासुसी गरेको आशंका गरिएकी एक महिलासँग हुआङको प्रेम सम्बन्ध रहेको दाबी सार्वजनिक भएपछि यो विषय अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यममा चर्चित बनेको छ। यसै सन्दर्भमा कतिपय सञ्चारमाध्यमले ‘हनीट्र्याप’ शब्द प्रयोग गरेका छन् भने केहीले ‘हनीपट’ लेखेका छन्।
यसले यी दुई शब्दको वास्तविक अर्थ र प्रयोगबारे भाषाविद्, सञ्चारकर्मी तथा पाठकमाझ चासो बढाएको छ।
पुरानो उखानलाई नयाँ ढङ्गले व्याख्या गर्ने हो भने, मानिसलाई लोभ्याएर भन्दा आकर्षणमा पारेर गोप्य कुरा पत्ता लगाउन सकिन्छ। तर प्रेम वा यौन आकर्षणको माध्यमबाट कसैलाई आफ्नो नियन्त्रणमा लिएर सूचना निकाल्ने रणनीतिलाई के भन्ने ? हनीट्र्याप कि हनीपट ?
सञ्चारमाध्यममै फरक–फरक प्रयोग
हुआङसँग जोडिएको प्रकरण सार्वजनिक भएपछि अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमले यी दुई शब्द फरक–फरक तरिकाले प्रयोग गरेका छन्।
अमेरिकी समाचार संस्था सीएनएनले आफ्नो भिडियो सामग्रीमा ‘के एनभिडियाका सीईओ प्रेमको जालमा परेका थिए ?’ भन्ने आशयको प्रश्न उठाउँदै ‘हनीट्र्याप’ शब्द प्रयोग गरेको थियो। बेलायती पत्रिका ‘द स्पेक्टेटर’ ले पनि यही शब्दलाई आधार बनाएर टिप्पणी प्रकाशित गरेको थियो।
अर्कोतर्फ, ‘द वाल स्ट्रिट जर्नल’ ले ‘एनभिडियाले चिनियाँ हनीपटबाट सिकेको पाठ’ शीर्षकमा विचार लेख प्रकाशित गरेको थियो। रोयटर्सले पनि ‘हनी पोट’ शब्द प्रयोग गर्दै कम्पनीको सञ्चालक समितिमाथि उठेको प्रश्नबारे सामग्री प्रकाशित गरेको थियो।
त्यस्तै, ‘द अमेरिकन प्रोस्पेक्ट’ ले एआई प्रविधिको भविष्यसँग जोडेर ‘हनीपट’ शीर्षकमा लेख सार्वजनिक गरेको थियो।
यसरी एउटै घटनालाई व्याख्या गर्दा फरक शब्द प्रयोग भएपछि यी दुई शब्दबीचको अर्थगत भिन्नताबारे बहस चर्किएको हो।
केही विश्लेषकका अनुसार जासुसीका लागि परिचालित व्यक्तिलाई ‘हनीपट’ र त्यस व्यक्तिमार्फत सञ्चालन गरिने योजनालाई ‘हनीट्र्याप’ भन्न सकिन्छ। तर धेरै सञ्चारमाध्यम र लेखकले भने दुवैलाई समान अर्थमा प्रयोग गर्दै आएका छन्।
प्रविधि पत्रिका ‘वायर्ड’ का अनुसार कुनै महत्वपूर्ण व्यक्तिसँग प्रेम वा व्यक्तिगत निकटता विकास गरेर गोप्य सूचना प्राप्त गर्ने रणनीतिलाई यी दुवै शब्दले जनाउन सक्छन्।
‘हनीट्र्याप’ र ‘हनीपट’ को वास्तविक अर्थ
भाषाको इतिहास र शब्दको उत्पत्तिमा चासो राख्ने कतिपय विश्लेषक भने यी शब्दलाई एउटै अर्थमा प्रयोग गर्नु उचित नहुने तर्क गर्छन्।
‘द इकोनोमिस्ट’ का लङफर्म सम्पादक ग्याडी एप्स्टिनले सामाजिक सञ्जाल ब्लुस्काईमा टिप्पणी गर्दै ‘हनीट्र्याप’ को सट्टा ‘हनीपट’ शब्दलाई सामान्य बनाउने प्रवृत्तिमाथि प्रश्न उठाएका थिए।
‘मेरियम–वेब्स्टर’ शब्दकोशले ‘हनीट्र्याप’ लाई अपराध वा जासुसीमा प्रयोग गरिने योजनाका रूपमा परिभाषित गरेको छ। यसमा कुनै व्यक्तिलाई प्रेम वा यौन आकर्षणको प्रलोभनमा पारिन्छ र पछि उसलाई ब्ल्याकमेल गर्न सकिने अवस्थामा पुर्याइन्छ।
यस अर्थमा हनीट्र्याप केवल प्रेम सम्बन्धमा सीमित हुँदैन। यो संवेदनशील सूचना प्राप्त गर्ने वा कुनै व्यक्तिलाई दबाबमा राख्ने उद्देश्यले प्रयोग गरिने रणनीति पनि हो।
बाइबलको कथादेखि आधुनिक जासुसीसम्म
आकर्षणको माध्यमबाट गोप्य सूचना प्राप्त गर्ने चलन आधुनिक समयको आविष्कार होइन। यसको इतिहास हजारौँ वर्ष पुरानो मानिन्छ।
बाइबलको पुरानो नियममा उल्लेख गरिएको सामसन र डेलिलाहको कथा यसको चर्चित उदाहरण हो।
कथाअनुसार असाधारण शारीरिक शक्ति भएका सामसन डेलिलाहको प्रेममा पर्छन्। त्यसपछि फिलिस्तीनीहरूले डेलिलाहलाई आर्थिक प्रलोभन दिएर सामसनको शक्तिको रहस्य पत्ता लगाउन लगाउँछन्।
यद्यपि, यस्तो जासुसी रणनीतिलाई जनाउन ‘हनी’ शब्द जोडिएको आधुनिक प्रयोग भने धेरै पछि सुरु भएको हो।
‘हनीट्र्याप’ शब्दलाई लोकप्रिय बनाउने श्रेय बेलायती लेखक जोन ले क्यारेलाई दिइन्छ। उनले सन् १९७४ मा प्रकाशित आफ्नो चर्चित जासुसी उपन्यास ‘टिङ्कर टेलर सोल्जर स्पाई’ मा यो शब्द प्रयोग गरेका थिए।
सन् १९७६ मा बीबीसीलाई दिएको अन्तर्वार्तामा उनले कुनै पुरुषलाई यौन आकर्षणमार्फत फसाउने उद्देश्यले महिलालाई परिचालन गरिने अभियानलाई हनीट्र्यापका रूपमा व्याख्या गरेका थिए।
जोन ले क्यारे वास्तवमा बेलायती पूर्वगुप्तचर अधिकारी डेभिड कोर्नवेलको साहित्यिक नाम थियो। सरकारी प्रतिबन्धका कारण उनले आफ्नै वास्तविक नामबाट गुप्तचरसम्बन्धी पुस्तक लेख्न पाउँदैनथे।
उनले आफ्नो साहित्यमा ‘हनीट्र्याप’, ‘ल्याम्पलाइटर्स’ र ‘स्काल्फहन्टर्स’ जस्ता शब्द प्रयोग गरेका थिए। पछि उनले तीमध्ये केही शब्द वास्तविक गुप्तचर अधिकारीहरूले समेत प्रयोग नगर्ने काल्पनिक शब्दावली भएको खुलासा गरेका थिए।
उपन्यास र चलचित्रमा ‘हनीट्र्याप’ को चर्चा
हनीट्र्यापको अवधारणा जासुसी उपन्यास, चलचित्र र सनसनीपूर्ण समाचारका लागि लामो समयदेखि आकर्षक विषय बन्दै आएको छ।
सन् २०२२ मा प्रकाशित एक लेखमा पत्रकार हेनरी स्लेसिङ्गरले गुप्तचर क्षेत्रबाट आउने अपुष्ट सूचनालाई साहित्य र सञ्चारमाध्यमले कतिपय अवस्थामा नाटकीय रूपमा प्रस्तुत गर्ने गरेको उल्लेख गरेका छन्।
यस्ता कथामा परिचालित महिलालाई प्रायः आफ्नो सौन्दर्य र आकर्षणमार्फत पुरुषलाई फसाउने पात्रका रूपमा चित्रण गरिन्छ। तर वास्तविक जासुसी अभियान चलचित्रमा देखाइएजस्तो रोमाञ्चक नहुने उनको तर्क छ।
यस सन्दर्भमा प्रथम विश्वयुद्धकालीन डच नर्तकी माता हारीको नाम पनि चर्चित छ। उनको वास्तविक नाम मार्गरेथा गेर्ट्रुइडा म्याक्लियोड थियो।
फ्रान्समा रहँदा जर्मनीका लागि जासुसी गरेको अभियोगमा फ्रान्सेली अदालतले उनलाई मृत्युदण्ड दिएको थियो। त्यसयता उनलाई आकर्षण र सम्बन्धलाई माध्यम बनाएर जासुसी गर्ने रणनीतिको चर्चित ऐतिहासिक पात्रका रूपमा प्रस्तुत गरिँदै आएको छ।
पाँच सय वर्षभन्दा पुरानो ‘हनीपट’ शब्द
‘हनीपट’ शब्दको इतिहास भने ‘हनीट्र्याप’ भन्दा निकै पुरानो छ।
‘अक्सफोर्ड अंग्रेजी शब्दकोश’ का अनुसार सन् १४७५ तिरै यस शब्दको लिखित प्रयोग भेटिन्छ। सुरुमा मौरीले उत्पादन गरेको मह राख्ने माटो वा धातुको भाँडोलाई जनाउन यो शब्द प्रयोग गरिन्थ्यो।
पछि यसको अर्थ विस्तार हुँदै आकर्षक वा लोभलाग्दो वस्तु तथा व्यक्तिलाई बुझाउन थालियो।
सत्रौँ शताब्दीको सुरुवाततिर अंग्रेज लेखक जेफ्रे मिन्सुलले आफ्नो व्यङ्ग्यात्मक पुस्तक ‘एसेज एन्ड क्यारेक्टर्स अफ अ प्रिजन एन्ड प्रिजनर्स’ मा यस शब्दलाई आलंकारिक अर्थमा प्रयोग गरेका थिए।
उनले जेलमा प्रवेश गर्ने यौनकर्मीको वरिपरि पुरुषहरू आकर्षित भएर जम्मा हुने अवस्थालाई महको भाँडो वरिपरि झुम्मिने झिँगा र कागसँग तुलना गरेका थिए।
समयक्रममा यो शब्दले अन्य अर्थसमेत ग्रहण गर्यो। सत्रौँ शताब्दीको उत्तरार्धमा महिलाको यौनाङ्गलाई जनाउने अप्रत्यक्ष अश्लील शब्दका रूपमा समेत यसको प्रयोग हुन थाल्यो।
त्यसपछि स्कटल्यान्डका बालबालिकाले खेल्ने एक खेल, विशेष प्रकारको कमिला र अस्थायी शौचालयका लागि समेत ‘हनीपट’ शब्द प्रयोग भएको पाइन्छ।
साइबर सुरक्षामा नयाँ अर्थ
‘हनीपट’ शब्दले सन् १९९० को दशकमा प्रविधिको क्षेत्रमा प्रवेश गरेपछि नयाँ अर्थ प्राप्त गर्यो।
साइबर सुरक्षामा ह्याकर तथा साइबर अपराधीलाई आकर्षित गर्न निर्माण गरिएको नक्कली कम्प्युटर प्रणाली, वेबसाइट वा नेटवर्कलाई ‘हनीपट’ भन्न थालियो।
यस्ता प्रणाली वास्तविक कम्प्युटर नेटवर्कजस्तै देखिने गरी तयार पारिन्छन्। साइबर अपराधीले त्यसलाई वास्तविक लक्ष्य ठानेर आक्रमण गर्दा उनीहरूको गतिविधि निगरानी गर्न र आक्रमणको तरिका अध्ययन गर्न सकिन्छ।
यसरी परम्परागत रूपमा मह राख्ने भाँडोलाई जनाउने शब्द आधुनिक प्रविधिमा साइबर अपराधीलाई जालमा पार्ने प्रणालीको नामसमेत बनेको छ।
तर ‘हनीपट’ र ‘हनीट्र्याप’ कहिलेदेखि जासुसीको एउटै अर्थमा प्रयोग हुन थाले भन्ने स्पष्ट मिति उपलब्ध छैन।
सन् २०११ मा ‘अर्बन डिक्सनरी’ मा समेत ‘हनीपट’ लाई कुनै उच्च पदस्थ व्यक्तिलाई आकर्षित गरेर आपत्तिजनक अवस्थामा पुर्याउने र पछि ब्ल्याकमेल गर्ने योजनाका रूपमा व्याख्या गरिएको थियो।
यसरी शब्दको अर्थ समयसँगै परिवर्तन हुँदै गएको देखिन्छ।
शब्दको विवादमा संग्रहालयको रोचक जवाफ
‘हनीपट’ र ‘हनीट्र्याप’ बीचको विवादमा बेलायतको ‘म्युजियम अफ इंग्लिस रुरल लाइफ’ ले रोचक प्रसंग थपेको थियो।
मह राख्ने पुराना भाँडाहरूको संग्रह रहेको उक्त संग्रहालयले आफ्नो सङ्ग्रहमा रहेको वास्तविक हनीपटको तस्बिर सामाजिक सञ्जालमा सार्वजनिक गरेको थियो।
त्यसपछि केही प्रयोगकर्ताले उक्त शब्दको अर्थ जासुसीसँग जोड्दै ‘हनीपट’ होइन ‘हनीट्र्याप’ प्रयोग गर्नुपर्ने टिप्पणी गरे।
संग्रहालयले भने व्यङ्ग्यात्मक जवाफ दिँदै आफ्नो पोस्टमा आएर शब्दको अर्थबारे बहस गर्नेहरू नै अन्ततः संग्रहालयको हनीपट–हनीट्र्यापमा फसेको टिप्पणी गरेको थियो।
आखिर कुन शब्द सही ?
भाषिक इतिहास हेर्दा ‘हनीपट’ र ‘हनीट्र्याप’ का उत्पत्ति तथा प्रारम्भिक अर्थ फरक छन्। हनीपटको सम्बन्ध मह राख्ने भाँडोसँग छ भने हनीट्र्याप आधुनिक जासुसी साहित्यबाट लोकप्रिय भएको शब्द हो।
साइबर सुरक्षामा भने हनीपटले साइबर आक्रमणकारीलाई आकर्षित गर्ने कृत्रिम प्रणालीलाई जनाउँछ। अर्कोतर्फ, हनीट्र्यापले प्रेम वा यौन आकर्षणको माध्यमबाट कुनै व्यक्तिलाई फसाएर सूचना हासिल गर्ने रणनीतिलाई स्पष्ट रूपमा बुझाउँछ।
यद्यपि, आधुनिक सञ्चारमाध्यम र सामान्य प्रयोगमा यी दुई शब्द कतिपय अवस्थामा एकअर्काको पर्यायका रूपमा पनि प्रयोग भइरहेका छन्।
यसर्थ, शब्दको ऐतिहासिक उत्पत्ति र प्राविधिक अर्थ फरक भए पनि प्रयोगको सन्दर्भअनुसार दुवै शब्दले आकर्षणको माध्यमबाट कसैलाई जालमा पार्ने अवधारणा व्यक्त गर्न सक्छन्।