विश्व पोलियो उन्मूलन अभियानमा रोटरीको योगदान, नेपालमा सतर्कता अझै आवश्यक

विश्वभर पोलियोविरुद्धको अभियानले उल्लेखनीय सफलता हासिल गरे पनि यो रोगको जोखिम पूर्ण रूपमा समाप्त भइसकेको छैन। नेपालमा लामो समयदेखि वाइल्ड पोलियोभाइरसका कारण हुने रोगका बिरामी नदेखिए पनि अफगानिस्तान र पाकिस्तानमा भाइरसको संक्रमण कायम रहेकाले नेपालले पनि निरन्तर सतर्कता अपनाउनुपर्ने आवश्यकता छ। मानिसको आवतजावतसँगै भाइरस अन्य देशमा फैलिन सक्ने भएकाले नियमित खोप र रोगको निगरानी महत्त्वपूर्ण मानिन्छ।

हरेक वर्ष अक्टोबर २४ मा मनाइने विश्व पोलियो दिवसले यस रोगविरुद्धको विश्वव्यापी प्रयास र खोप अभियानमा योगदान पुर्‍याउने व्यक्ति तथा संस्थाको भूमिकालाई स्मरण गराउँछ। आर्थिक सहयोगसँगै दुर्गम समुदायसम्म पुगेर बालबालिकालाई खोप लगाउन सहयोग गर्ने स्वयंसेवकको योगदान पनि यस अभियानको महत्त्वपूर्ण पक्ष हो।

दशकौँ लामो अभियानले ल्याएको परिवर्तन

रोटरी इन्टरनेसनलले सन् १९७९ मा फिलिपिन्सबाट बालबालिकालाई पोलियो खोप उपलब्ध गराउने कार्यक्रम सुरु गरेको थियो। तत्कालीन अध्यक्ष जेम्स एल बोमार जुनियरको नेतृत्वमा फिलिपिन्स सरकारसँग सहकार्य गर्दै करिब ६० लाख बालबालिकालाई खोप दिने योजना अघि बढाइएको थियो। यसै प्रयासले सन् १९८५ मा पोलियोप्लस कार्यक्रमको विकासका लागि आधार तयार गर्‍यो।

सन् १९८८ मा ग्लोबल पोलियो इराडिकेसन इनिसिएटिभ (जीपीईआई) स्थापना हुँदा रोटरी यसको संस्थापक साझेदारमध्ये एक बन्यो। विश्व स्वास्थ्य संगठन, युनिसेफ र अमेरिकी रोग नियन्त्रण तथा रोकथाम केन्द्रलगायत संस्थाले पनि अभियानमा योगदान दिए। पछिल्लो समय गेट्स फाउन्डेसन र गाभीजस्ता संस्थाको सहभागिताले खोप अभियानलाई थप सहयोग पुर्‍याएको छ।

अभियान सुरु हुँदा विश्वका १२५ भन्दा बढी देशमा प्रत्येक वर्ष तीन लाख ५० हजारभन्दा बढी पोलियोका बिरामी हुने अनुमान गरिएको थियो। तर, अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य र व्यापक खोप कार्यक्रमका कारण सन् १९८८ यता पोलियोका घटनामा ९९.९ प्रतिशत कमी आएको छ।

विश्वका केही क्षेत्रमा अझै संक्रमणको जोखिम

हाल प्राकृतिक रूपमा फैलिने वाइल्ड पोलियोभाइरसको संक्रमण निरन्तर कायम रहेका देश अफगानिस्तान र पाकिस्तान मात्रै हुन्। यद्यपि, यसको अर्थ अन्य देशमा सबै प्रकारका पोलियोभाइरसको जोखिम समाप्त भएको भन्ने होइन। खोपको पहुँच कमजोर भएका समुदायमा खोपबाट रोकथाम गर्न सकिने अन्य प्रकारका पोलियोभाइरसका प्रकोप पनि देखिन सक्छन्।

वाइल्ड पोलियोभाइरसका तीन प्रकारमध्ये दुई प्रकारलाई विश्वबाट उन्मूलन भएको प्रमाणित गरिसकिएको छ। बाँकी प्रकारको संक्रमण रोक्न अन्तर्राष्ट्रिय प्रयास जारी छ।

रोटरीको विवरणअनुसार पोलियो उन्मूलनका लागि संस्थाले दुई अर्ब ९० करोड अमेरिकी डलरभन्दा बढी आर्थिक योगदान गरिसकेको छ। साझेदार संस्थाहरूसँगको सहकार्यबाट १२२ देशका तीन अर्बभन्दा बढी बालबालिकालाई पोलियोबाट सुरक्षित राख्न सहयोग पुगेको छ।

आर्थिक सहयोग र स्वयंसेवाको संयुक्त भूमिका

पोलियो उन्मूलनका लागि रोटरी फाउन्डेसनअन्तर्गत सञ्चालन हुने पोलियोप्लस कोषमा सदस्य, क्लब तथा अन्य दाताले आर्थिक सहयोग उपलब्ध गराउँछन्। उक्त रकम खोप खरिद, जनचेतना विस्तार, खोप अभियान सञ्चालन, प्रकोप नियन्त्रण र भाइरसको निगरानीजस्ता काममा परिचालन गरिन्छ।

अनुदान वितरणका लागि संस्थागत समीक्षा र स्वीकृतिको प्रक्रिया अपनाइन्छ। यसले आवश्यकताअनुसार स्रोत परिचालन गर्न तथा सहयोगको प्रभावकारिता कायम राख्न मद्दत पुर्‍याउँछ।

सन् २०२५ जुन २२ मा रोटरी र गेट्स फाउन्डेसनबीच नवीकरण भएको साझेदारीअनुसार रोटरीले वार्षिक पाँच करोड अमेरिकी डलर जुटाउने लक्ष्य राखेको छ। रोटरीले संकलन गर्ने प्रत्येक एक डलर बराबर गेट्स फाउन्डेसनले थप दुई डलर सहयोग गर्ने व्यवस्थाअनुसार वार्षिक १५ करोड डलरसम्म रकम परिचालन हुन सक्छ। तीन वर्षको अवधिमा यस्तो सहयोग ४५ करोड डलरसम्म पुग्न सक्ने लक्ष्य राखिएको छ। तर, वास्तविक रकम संकलन र निर्धारित सर्त पूरा हुने अवस्थामाथि निर्भर रहन्छ।

यस अभियानमा स्थानीय क्लब र डिस्ट्रिक्टहरूको भूमिका पनि उल्लेखनीय छ। अमेरिकाको रोटरी डिस्ट्रिक्ट ७३९० ले आफ्नो डिस्ट्रिक्ट डेजिग्नेटेड फन्डबाट २९ हजार २५ अमेरिकी डलर पोलियो उन्मूलन अभियानलाई सहयोग गरेको उदाहरण छ। यस्ता योगदानले विभिन्न देशका बालबालिकाको स्वास्थ्य सुरक्षामा अन्तर्राष्ट्रिय ऐक्यबद्धता देखाउँछन्।

आर्थिक सहयोगबाहेक स्वयंसेवकहरूले समुदायमा खोपको महत्त्व बुझाउने, अभिभावकलाई प्रोत्साहित गर्ने र स्वास्थ्यकर्मीसँग समन्वय गर्ने काम गर्छन्। पाकिस्तानमा धार्मिक अगुवा तथा महिला स्वास्थ्यकर्मीसँग सहकार्य गरेर खोपप्रतिको विश्वास बढाउने प्रयास गरिएको छ। समुदायले विश्वास गर्ने व्यक्तिको सहभागिताले खोपबाट छुटेका बालबालिकासम्म पुग्न सहज बनाउँछ।

नेपाल पोलियोमुक्त भए पनि निगरानी आवश्यक

नेपालमा वाइल्ड पोलियोभाइरसका कारण हुने रोगको अन्तिम घटना सन् २०१० अगस्टमा रौतहटमा देखिएको थियो। त्यसपछि सन् २०१४ मार्च २७ मा नेपालसहित विश्व स्वास्थ्य संगठनको दक्षिणपूर्वी एसिया क्षेत्रलाई पोलियोमुक्त घोषणा गरिएको थियो।

यो उपलब्धि हासिल गर्न सरकार, स्वास्थ्यकर्मी, महिला सामुदायिक स्वास्थ्य स्वयंसेविका, अभिभावक तथा विभिन्न साझेदार संस्थाको योगदान रहेको छ। पोलियोमुक्त घोषणा भएपछि पनि नियमित खोप कार्यक्रम र रोगको निगरानीलाई निरन्तरता दिनुपर्ने आवश्यकता कायमै छ।

नेपालमा सन् २०१४ मार्चमा रोटरीको पोलियोप्लस समितिले तनहुँको बन्दीपुरमा र्‍याली आयोजना गरेर पोलियोमुक्त उपलब्धिको उत्सव मनाएको थियो। यसले जनस्वास्थ्य अभियानमा सामूहिक सहभागिता र जनचेतनाको महत्त्वलाई उजागर गरेको थियो।

नेपाल र भुटान समेट्ने रोटरी इन्टरनेसनल डिस्ट्रिक्ट ३२९२ अन्तर्गतका क्लबहरूले पनि आर्थिक सहयोग, जनचेतना कार्यक्रम र स्वयंसेवामार्फत अभियानमा योगदान दिँदै आएका छन्। खोप केन्द्रमा समन्वय गर्ने, सूचना सामग्री वितरण गर्ने र सार्वजनिक कार्यक्रम आयोजना गर्ने गतिविधिले स्थानीय स्तरमा पोलियो रोकथामको सन्देश फैलाउन मद्दत गर्छ।

सरकारी निकाय र अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाबीच सहकार्य

सन् २०२३ मा नेपालमा पोलियोसम्बन्धी संक्रमणपछिको व्यवस्थापन योजना र प्रकोप प्रतिकार्य योजनालाई अन्तिम रूप दिन आयोजित सरकारी परामर्शमा नेपाल नेसनल पोलियोप्लस कमिटी पनि सहभागी भएको थियो।

त्यसैगरी, सन् २०२५ अक्टोबर १८ मा काठमाडौंमा रोटरी डिस्ट्रिक्ट ३२९२ ले आयोजना गरेको कार्यक्रममा स्वास्थ्य मन्त्रालय, विश्व स्वास्थ्य संगठन, युनिसेफ, चिकित्सक तथा स्वयंसेवकसहित करिब २०० जनाको सहभागिता रहेको थियो। कार्यक्रममा खोपको पहुँच, रोगको निगरानी र सम्भावित प्रकोपको तयारीबारे छलफल गरिएको थियो।

जीपीईआईको सन् २०२६ अक्टोबर २१ को अद्यावधिक विवरणअनुसार अफगानिस्तानमा यस वर्ष वाइल्ड पोलियोभाइरसका कारण हुने पोलियोका ४२ घटना पुष्टि भएका छन्। पाकिस्तानमा पनि भाइरसको संक्रमण कायम रहेको छ। यी तथ्यले विश्वव्यापी अभियानमा प्राप्त उपलब्धिलाई जोगाइराख्न निरन्तर प्रयास आवश्यक रहेको देखाउँछन्।

अबको प्राथमिकता: नियमित खोप र प्रभावकारी निगरानी

नेपालका लागि अबको मुख्य चुनौती नियमित खोपबाट छुटेका बालबालिकासम्म पुग्नु, रोगको निगरानीलाई प्रभावकारी बनाउनु र सम्भावित संक्रमण फैलिनुअघि नै आवश्यक तयारी गर्नु हो। यसका लागि सरकारी स्वास्थ्य निकाय, अन्तर्राष्ट्रिय साझेदार, स्थानीय समुदाय र स्वयंसेवी संस्थाबीचको सहकार्य आवश्यक छ।

रोटरीका सदस्यको आर्थिक सहयोग, क्लबहरूको जनचेतना अभियान र डिस्ट्रिक्टस्तरीय समन्वयले यी प्रयासलाई थप बल पुर्‍याउन सक्छ। विशेषगरी सीमापार आवतजावत र अन्तर्राष्ट्रिय संक्रमणको जोखिमलाई ध्यानमा राख्दै खोपको निरन्तरता तथा स्वास्थ्य सेवाको पहुँच सुनिश्चित गर्नु महत्त्वपूर्ण छ।

पोलियो उन्मूलनको लक्ष्य हासिल गर्न विश्वका सबै बालबालिकाले समान रूपमा खोप र स्वास्थ्य सुरक्षाको अवसर पाउनुपर्छ। नेपालले प्राप्त गरेको उपलब्धि जोगाउनुका साथै अन्य देशका बालबालिकालाई पनि यस रोगबाट सुरक्षित बनाउने विश्वव्यापी प्रयासलाई निरन्तर सहयोग गर्नु आवश्यक छ।