यसको न्यूनतम मूल्य ६० लाख डलर तोकिएको छ।
‘जोडी’ उपनाम दिइएको, करिब १० फिट (३ मिटर) अग्लो यो अस्थिपञ्जर न्युयोर्कस्थित ‘सोथेबीज’ लिलामी गृहद्वारा बिक्री गरिनेछ। अनुसन्धानकर्ताहरूले यो अस्थिपञ्जर एउटा छुट्टै प्रजातिको डायनासोरको हो भनी पुष्टि गरेको एक वर्षपछि यो बिक्री हुन लागेको हो।
‘लेट क्रिटेसियस’ कालको यो मांसाहारी जीवको अस्थिपञ्जर मंगलबार लिलामीमा राखिँदा ९० लाख डलरसम्ममा बिक्री हुन सक्ने अनुमान गरिएको छ। यसअघि जुलाई महिनामा सोथेबीजले ‘गस’ नाम दिइएको एउटा टायरानोसोरस रेक्सको अस्थिपञ्जर ५ करोड १ लाख डलर (३ करोड ७४ लाख पाउन्ड) को कीर्तिमानी मूल्यमा बिक्री गरेको थियो।
यो बिक्री यस्तो समयमा हुँदैछ, जब वैज्ञानिक समुदायभित्र डायनासोरका अवशेषहरू निजी रूपमा बिक्री गरिनुपर्छ कि पर्दैन भन्ने विषयमा बहस चलिरहेको छ।
सोथेबीजका अनुसार ‘जोडी’ प्रदर्शनीका लागि अत्यन्त उपयुक्त अवस्थामा छ। यसमा करिब १९१ वटा जीवाश्म हड्डीका टुक्राहरू छन् र यसको खप्पर लगभग पूर्ण तथा निकै राम्रो अवस्थामा सुरक्षित छ।
लिलामी गृहले जनाएअनुसार, ‘न्यानोटायरानस’ प्रजातिको यो अस्थिपञ्जर विज्ञानलाई थाहा भएका यस्ता तीनवटा नमुनाहरूमध्ये एक हो। गत अक्टोबरमा अमेरिकी अनुसन्धानकर्ताहरूले यो प्रजातिको अस्तित्व पुष्टि गरेयता बजारमा आउने यो पहिलो नमुना भएको सोथेबीजले बताएको छ।
पोर्ट्समाउथ विश्वविद्यालयकी जीवाश्मविद् मेगन जेन्किन्सले मंगलबार बीबीसी रेडियो ४ को ‘टुडे’ कार्यक्रममा बताएकी छन् कि लामो समयसम्म ‘न्यानोटायरानस’ लाई ‘टायरानोसोरस रेक्स’ को किशोर अवस्थाको रूपमा मानिने गरिन्थ्यो।
जेन्किन्सले भनिन्, “तर यो धेरै सानो र निकै सुगठित छ। यो निकै आकर्षक र पातलो शरीर भएको जीव हो, जसका दाँतहरू मासु चिर्नका लागि चक्कु वा ब्लेडजस्तै धारिला छन्।”
लगभग ६ करोड ७० लाख वर्ष पहिले एउटै भूगर्भीय अवधिमा टायरानोसोरस रेक्स र न्यानोटाइरान्नस एकअर्कासँगै बस्थे।
‘जोडी’ लाई सुरुमा अक्टोबर २०२३ मा लन्डनको फ्रिज मास्टर्स अन्तर्राष्ट्रिय कला मेलामा किशोर टी. रेक्सको रूपमा प्रदर्शन गरिएको थियो, नानोटाइरान्नस जीनसलाई वर्गीकृत गर्नुअघि।
अमेरिकी राज्य मोन्टानाका पशुपालक जोडी पियर्सनले आफ्नो भूमिमा रहेको हल क्रिक फर्मेसनको भूगर्भीय स्थलमा यो कंकाल पत्ता लगाएका थिए। पछि यसलाई व्यावसायिक जीवाश्मविद् क्लेटन फिप्सद्वारा उत्खनन गरिएको थियो।
फिप्सले प्रसिद्ध ‘ड्युलिङ डायनासोर’ जीवाश्म पनि पत्ता लगाएका थिए। त्यो नमुना, जसले युद्धमा स्पष्ट रूपमा नानोटाइरान्नस र ट्राइसेराटोप्सको अवशेष देखाउँछ, सन् २००६ मा ‘जोडी’ बाट आठ माइल (१३ किलोमिटर) टाढा फेला परेको थियो।
‘ड्युलिङ डायनासोर’ को खोज लिन्डसे जानो र जेम्स नेपोलीद्वारा प्रकाशित अनुसन्धानका लागि महत्त्वपूर्ण बन्यो, जसले नानोटाइरान्नसलाई टी. रेक्सबाट अलग रूपमा वर्गीकृत गर्यो। डायनासोरहरू एकअर्काबाट फरक थिए कि थिएनन् भन्नेबारे दशकौँदेखि चलिरहेको बहसको अन्त्य उनीहरूको सोही अनुसन्धानपत्रले गरेको छ।
‘जोडी’ को लिलामीलाई लिएर केही वैज्ञानिकहरूले चेतावनी दिएका छन् कि यस्ता लिलामीले अति धनीहरूद्वारा जीवाश्म सङ्कलनको नयाँ युगको सुरुवात गर्न सक्छन्।
‘गस’ को बिक्रीपछि अनुसन्धानकर्ताहरूले बीबीसीलाई बताएअनुसार त्यस्ता अवशेषहरू सार्वजनिक स्थानहरूमा प्रदर्शन गरिनुपर्छ, जहाँ तिनीहरूको स्वतन्त्र रूपमा अध्ययन गर्न सकिन्छ।
एडिनबर्ग विश्वविद्यालयका जीवाश्मविद् र ‘जुरासिक पार्क’ फिल्महरूका सल्लाहकार प्रोफेसर स्टीव ब्रुसाटेले जुलाईमा बीबीसी वर्ल्ड सर्भिसको ‘ह्वाट इन द वर्ल्ड’ कार्यक्रममा टी. रेक्सको लिलामीलाई “चिन्ताजनक” भनेका थिए।
“मलाई यस्तो कुनै संग्रहालय वा विश्वविद्यालय थाहा छैन, जसले यति ठूलो मूल्य तिर्न सकोस्,” उनले भनेका थिए, “कल्पना गर्नुहोस् त, यदि ‘मोना लिसा’ कुनै अति धनी व्यक्तिको निजी सम्पत्ति मात्र भएको भए र त्यो सार्वजनिक प्रदर्शनमा नभएको भए, जहाँ मानिसहरूले यसलाई हेर्न वा यसको आनन्द लिन नपाउने थिए भने कस्तो हुन्थ्यो होला?”
उनले यस्तो किसिमको बिक्री एउटा प्रचलन नै बन्ला कि भन्ने चिन्ता व्यक्त गर्दै यसले वैज्ञानिक अनुसन्धान र सार्वजनिक शिक्षामा नकारात्मक असर पार्न सक्ने बताएका थिए। आजको लिलामीबारे प्रतिक्रिया दिँदै ब्रुसाटेले ‘जोडी’ सार्वजनिक दृष्टिबाट ओझेल पर्न सक्ने सम्भावनालाई “अत्यन्तै पीडादायी” भनेका छन्।
“हामीले भर्खरै मात्र ‘न्यानोटाइरानस’ को अस्तित्व वास्तविक हो भन्ने पत्ता लगाएका छौँ, र अहिले यसको सबैभन्दा उत्कृष्ट कंकालहरूमध्ये एकलाई सबैभन्दा बढी बोलकबोल गर्ने व्यक्तिलाई बेचिँदै छ। यो सोच्दा पनि डरलाग्दो लाग्छ कि यो कुनै संग्रहालयमा प्रदर्शन हुनुको सट्टा—जहाँ यसले बालबालिका, परिवार र आम मानिसहरूलाई चकित पार्न र प्रेरित गर्न सक्थ्यो—कुनै सङ्कलनकर्ताको निजी भण्डारमा थन्किन पुग्न सक्छ,” उनले बीबीसीलाई बताएका छन्।
तर जेन्किन्सले मंगलबार ‘टुडे’ कार्यक्रममा भनेकी छन् कि यस बहसका दुई पक्ष छन् र यी अवशेषहरू उत्खनन गर्न धेरै समय, श्रम र पैसा खर्च भएको हुन्छ।
“यसलाई यति ठूलो रकममा बेच्न खोज्ने मानिसहरूलाई म दोष दिन्न,” उनले भनिन्, “यद्यपि यो एउटा डरलाग्दो सम्भावना जस्तो लाग्न सक्छ, तर वास्तवमा यस्ता धेरै वस्तुहरू अन्ततः सार्वजनिक रूपमै देखा परेका छन्। निस्सन्देह, यी वस्तुहरू कुनै न कुनै समयमा संग्रहालयमै पुग्नेछन्।”