छठ पर्वको अभिन्न प्रसाद ठेकुवा : आस्था, परम्परा र प्रवासी जीवनसँग जोडिएको मिठास

रौतहट, १२ कात्तिक । लोकआस्थाको महापर्व छठ भन्नासाथ सूर्यदेवको आराधना, नदी तथा पोखरीका घाटमा देखिने भक्तजनको भीड र श्रद्धापूर्वक चढाइने प्रसादको सम्झना आउँछ। छठमा चढाइने विभिन्न परिकारमध्ये ठेकुवाको विशेष महत्त्व छ।

गहुँको पिठो, घिउ र सख्खर वा चिनीबाट बनाइने ठेकुवा छठको स्वादिष्ट परिकार मात्र नभई मिथिला र भोजपुर क्षेत्रको संस्कृति, परम्परा तथा पारिवारिक आत्मीयताको प्रतीकसमेत बनेको छ।

तराई–मधेसदेखि काठमाडौं उपत्यका र छिमेकी भारतको बिहार तथा पूर्वाञ्चल क्षेत्रमा छठका लागि विशेष रूपमा ठेकुवा तयार पारिन्छ। छठीमैयालाई अर्पण गरेपछि यो प्रसाद परिवारका सदस्य, आफन्त, साथीभाइ तथा घाटमा उपस्थित श्रद्धालुबीच बाँड्ने परम्परा छ।

रोजगारीका लागि घरबाट टाढा रहेका मानिसले समेत छठको प्रसादका रूपमा ठेकुवा आफन्त र चिनजानका व्यक्तिसम्म पुर्‍याउने गर्छन्। पर्व नजिकिँदै जाँदा घरघरमा पाक्ने ठेकुवाको सुगन्धले छठको माहोललाई थप उल्लासमय बनाउँछ।

त्यसैले ठेकुवा मिठाईमा मात्र सीमित छैन। यो धार्मिक आस्था, पारिवारिक सम्बन्ध र पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको सांस्कृतिक विरासतको परिचायक पनि हो।

लामो समयसम्म सुरक्षित रहने परिकार

ठेकुवाको विशेषता यसको स्वाद र बनाउने परम्परागत विधिसँगै लामो समयसम्म सुरक्षित राख्न सकिने क्षमतामा पनि जोडिएको छ।

कम पानी प्रयोग गरेर तयार पारिने र राम्ररी तारिने ठेकुवा उचित रूपमा भण्डारण गर्दा लामो समयसम्म खानयोग्य रहन सक्छ। पिठो मुछ्नेदेखि साँचोमा राखेर आकार दिने र तार्नेसम्मका प्रक्रियामा विशेष ध्यान दिइन्छ। यसरी तयार पारिएको ठेकुवा स्वादिलो, खस्ता र कुरकुरे हुन्छ। लामो यात्रामा पनि बोक्न सहज हुने भएकाले यो उपयोगी खाद्य परिकार मानिन्छ।

पहिले रोजगारीका लागि भारतका विभिन्न प्रान्तमा जाने मानिसलाई लामो यात्राका लागि खानेकुराको व्यवस्था गर्नु चुनौतीपूर्ण हुन्थ्यो। दिवालीअघि घरबाट निस्किएर छठपछि काममा फर्किने क्रममा उनीहरूले दुई–तीन दिनसम्म यात्रा गर्नुपर्ने अवस्था रहन्थ्यो। यस्तो यात्रामा चाँडै नबिग्रिने खानेकुराका रूपमा ठेकुवाको उपयोग बढेको मानिन्छ।

छठ पर्वमा अर्घ्य अर्पण गर्ने समयसम्म प्रसाद सुरक्षित राख्नुपर्ने भएकाले पनि ठेकुवाले विशेष महत्त्व पाएको बताइन्छ। यसरी यो परिकार धार्मिक अनुष्ठानसँगै प्रवासी जीवन, घरपरिवारको सम्झना र आत्मीयताको माध्यम बनेको छ।

ठेकुवाको इतिहास : अपूपसँगको सम्बन्ध

ठेकुवाको इतिहासबारे विभिन्न धार्मिक तथा सांस्कृतिक मान्यता प्रचलित छन्। उपलब्ध विवरणअनुसार वैदिक साहित्यमा ‘अपूप’ नामक मिष्ठान्नको उल्लेख पाइन्छ। गहुँको पिठो, घिउ र गुडबाट बनाइने उक्त परिकारलाई ठेकुवाको पुरानो स्वरूपसँग तुलना गर्ने गरिएको छ। केही विवरणमा यसको परम्परा करिब ३ हजार ७०० वर्ष पुरानो रहेको दाबीसम्म गरिएको छ।

यद्यपि प्राचीन अपूप र अहिले बनाइने ठेकुवाबीच प्रत्यक्ष ऐतिहासिक सम्बन्ध स्थापित गर्ने पर्याप्त प्रमाण स्पष्ट छैन। त्यसैले अपूपलाई ठेकुवाको सम्भावित ऐतिहासिक पृष्ठभूमिका रूपमा बुझ्नु उपयुक्त हुन्छ।

त्यस्तै, भगवान् बुद्धले बोधिवृक्षमुनि लामो उपवास तोड्ने क्रममा दुई व्यापारीबाट पिठो, घिउ र महबाट बनेको परिकार प्राप्त गरेको कथन पनि विभिन्न विवरणमा उल्लेख गरिएको पाइन्छ। यस कथालाई ठेकुवाको प्रारम्भिक स्वरूपसँग जोडेर व्याख्या गर्ने गरिएको छ। तर यसलाई प्रमाणित ऐतिहासिक तथ्यभन्दा प्रचलित कथनका रूपमा लिनुपर्छ।

‘ठोक्ने’ प्रक्रियाबाट ठेकुवा नामकरण भएको मान्यता

ठेकुवा नामको उत्पत्तिबारे पनि विभिन्न व्याख्या पाइन्छन्। यसको निर्माण गर्दा पिठोको डल्लोलाई काठको नक्काशीदार साँचोमा राखेर थिच्ने गरिन्छ। यही प्रक्रियाबाट ‘ठेकुवा’ शब्दको उत्पत्ति भएको हुन सक्ने मान्यता छ।

ठेकुवा बनाउन गहुँको पिठोमा घिउ र सख्खर वा चिनी मिसाएर मुछिन्छ। त्यसपछि सानो डल्लो बनाई काठको साँचोमा थिचेर विभिन्न आकार दिइन्छ। तयार पारिएको परिकारलाई घिउ वा तेलमा सुनौलो खैरो रङ नआउन्जेल तारिन्छ।

क्षेत्रअनुसार ठेकुवा बनाउने विधि र स्वादमा केही भिन्नता पाइन्छ। कतिपय ठाउँमा चिनीको सट्टा पगालिएको सख्खर प्रयोग गरिन्छ। सख्खरबाट बनाइएको ठेकुवाको स्वाद र सुगन्धले यसलाई अन्य मिठाईभन्दा फरक पहिचान दिएको छ।

शुद्धता र धार्मिक विधिको विशेष महत्त्व

छठ पर्वमा ठेकुवा बनाउँदा शुद्धतालाई विशेष प्राथमिकता दिइन्छ। परम्परागत रूपमा व्रतालु महिलाले गहुँ सफा गरी पिठो तयार पार्ने र धार्मिक विधिअनुसार प्रसाद बनाउने चलन छ।

धेरै परिवारमा ठेकुवा माटोको चुलोमा आँपको दाउरा प्रयोग गरेर पकाउने परम्परा अझै कायम छ। प्रसाद तयार पार्ने स्थान सफा राख्ने, शुद्ध सामग्री प्रयोग गर्ने र निर्माण प्रक्रियामा विशेष सावधानी अपनाउने गरिन्छ।

छठको कठोर व्रत बस्ने व्रतालुले धार्मिक विधि र पारिवारिक परम्पराअनुसार प्रसाद तयार पार्छन्। प्रसाद बनाउने ठाउँमा अनावश्यक आवतजावत नगर्ने तथा तयार भइरहेको प्रसादलाई जथाभावी नछुने चलनसमेत छ।

ठेकुवा लामो समयसम्म सुरक्षित राख्न सकिने भएकाले टाढाटाढासम्म पुर्‍याउन पनि सहज हुन्छ। परिवारका सदस्य रोजगारी वा अन्य कारणले विभिन्न ठाउँमा रहे पनि उनीहरूसम्म छठको प्रसाद पुर्‍याउने माध्यमका रूपमा यसको प्रयोग हुँदै आएको छ।

ठेकुवाबिनाको छठ अधुरो

छठ पर्व सूर्यदेव र छठीमैयाप्रति श्रद्धा व्यक्त गर्ने महत्त्वपूर्ण पर्व हो। यस अवसरमा व्रतालुले अस्ताउँदो र उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ्य अर्पण गर्दै परिवारको सुख, शान्ति, समृद्धि र सुस्वास्थ्यको कामना गर्छन्।

यस पर्वमा ठेकुवालाई विशेष प्रसादका रूपमा चढाइन्छ। पूजा सम्पन्न भएपछि बाँडिने ठेकुवाले धार्मिक आस्थासँगै सामाजिक सद्भाव, आपसी सहयोग र पारिवारिक सम्बन्धलाई पनि बलियो बनाउँछ।

विशेषगरी घरबाट टाढा रहेका व्यक्तिका लागि ठेकुवा गाउँघर, परिवार र आफ्नोपनको सम्झना दिलाउने परिकार हो। यसले परदेशमा रहेका मानिसलाई आफ्नो संस्कृति र परम्परासँग जोडिराख्नसमेत मद्दत गर्छ।

छठका घाटमा अर्घ्य अर्पण गर्ने दृश्य, भक्तिमय वातावरण र प्रसाद वितरणसँगै ठेकुवा पर्वको अभिन्न पहिचान बनेको छ। यही कारण छठको चर्चा हुँदा ठेकुवाको स्वाद, यसको परम्परा र यससँग जोडिएका आत्मीय सम्बन्धको सम्झना स्वतः आउने गर्छ।