समाचार संस्था रोयटर्सले गरेको अनुसन्धानअनुसार, इरानले आफ्नो सैन्य आवश्यकता पूरा गर्न विभिन्न नाममा दर्ता गरिएका निकाय प्रयोग गर्दै अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार सञ्चालन गरिरहेको छ। ती अधिकांश निकायको नाम ‘एमओडी’ बाट सुरु हुने गरेको पाइएको छ।
फेब्रुअरी २८ मा अमेरिका र इजरायलले इरानमाथि आक्रमण गरेपछि सुरु भएको द्वन्द्वका क्रममा इरानले हजारौँ क्षेप्यास्त्र र ड्रोन प्रहार गरेको थियो। त्यसपछि आफ्नो हतियार भण्डार पुनःपूर्ति गर्न इरानले कसरी अन्तर्राष्ट्रिय आपूर्ति सञ्जाल प्रयोग गरिरहेको छ भन्ने विषय रोयटर्सको अनुसन्धानले उजागर गरेको छ।
अनुसन्धानअनुसार, यो सञ्जाल इरानको इस्लामिक रिभोलुसनरी गार्ड कर्प्स (आईआरजीसी) तथा ‘बोन्याद’ नामका व्यावसायिक संस्थाहरूसँग जोडिएको छ। यी संस्थाहरू इरानका शक्तिशाली उच्च वर्गको नियन्त्रणमा रहेको बताइएको छ। सन् २०१६ यताका ढुवानीसम्बन्धी कागजात तथा वित्तीय विवरणले पनि यस्तो कारोबारको प्रमाण देखाएको रोयटर्सले जनाएको छ।
रोयटर्सले पहिचान गरेको विवरणअनुसार, यी निकायमध्ये कुनैमाथि पनि पश्चिमा सरकारहरूले अहिलेसम्म प्रतिबन्ध लगाएको प्रमाण भेटिएको छैन।
कसरी सञ्चालन हुन्छ गोप्य सञ्जाल?
इजरायली–अमेरिकी जोखिम परामर्शदाता संस्था ‘२४० एनालिटिक्स’ सँगको सहकार्यमा गरिएको अनुसन्धानले यो सञ्जाल इरानको सैन्य खरिद तथा प्रतिबन्ध छल्ने प्रणालीको महत्त्वपूर्ण आधारका रूपमा काम गरिरहेको देखाएको छ।
यी निकायले फारसी भाषामा ‘एमओडी’ वा ‘भीओडीजेए’ बाट सुरु हुने र त्यसपछि पाँच वा छ अङ्कको सङ्ख्या जोडिएको एउटै नामकरण प्रणाली प्रयोग गर्ने गरेका छन्। ती सबैको ठेगाना तेहरानस्थित रक्षा मन्त्रालयकै रहेको पाइएको छ।
निकायहरूले आफ्नो स्थापना मिति सन् १९७९ फेब्रुअरी ११ उल्लेख गर्ने गरेका छन्। यही दिन अयातोल्लाह रुहोल्लाह खोमेनीले इरानमा सत्ता सम्हालेका थिए। तर, कम्पनीसम्बन्धी आधिकारिक अभिलेखले तीमध्ये अधिकांश संस्था सन् २०१३ मा स्थापना भएको देखाएको रोयटर्सको अनुसन्धानमा उल्लेख छ। त्यतिबेला इरानको तेल निर्यात र मुद्रा कारोबारमा अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिबन्धको दबाब बढिरहेको थियो।
यी संस्थाले विभिन्न प्रतिनिधि व्यक्ति र विदेशमा दर्ता गरिएका आवरण कम्पनीको सञ्जाल प्रयोग गर्दै कारोबार गर्ने गरेको बताइएको छ। ‘ट्रस्टी’ भनिने यस्ता संयन्त्रमार्फत अवैध तेल बिक्रीबाट प्राप्त आम्दानी सैन्य सामग्री खरिद तथा क्षेप्यास्त्र र ड्रोनको भण्डार पुनःपूर्तिमा परिचालन हुने गरेको अनुसन्धानले देखाएको छ।
रोयटर्सले अध्ययन गरेका ढुवानीमध्ये ९७ प्रतिशत कारोबारमा प्रत्यक्ष रूपमा मुद्रा हस्तान्तरण नगरी भुक्तानी व्यवस्थापन गरिएको पाइएको छ। यसले अन्तर्राष्ट्रिय बैंकिङ प्रणालीमार्फत हुने कारोबारमा प्रतिबन्धसम्बन्धी निगरानीको जोखिम कम गर्ने उद्देश्य राखेको देखिन्छ।
यस सञ्जालमार्फत चीन, रुस र जर्मनीलगायत देशबाट रकेट प्रोपेलेन्ट, सैन्य उपकरणका पार्टपुर्जा तथा भारी क्षेप्यास्त्र प्रक्षेपण प्रणालीसम्बन्धी सामग्री आयात हुने गरेको अनुसन्धानमा उल्लेख छ।
लीक भएका बैंक विवरणबाट खुल्यो सञ्जाल
‘२४० एनालिटिक्स’ का अर्थशास्त्री नोआम बिनस्टोकले सन् २०२५ को जुन महिनामा यो सञ्जालबारे अनुसन्धान सुरु गरेका थिए। आईआरजीसीका कर्मचारीको तलब व्यवस्थापनसँग सम्बन्धित बैंक सेपाहका लीक भएका कागजात अध्ययन गर्ने क्रममा उनले यस्तो कारोबारको सङ्केत फेला पारेका थिए। ती विवरण टेलिग्राम र ‘विकीइरान’ वेबसाइटमार्फत सार्वजनिक भएका थिए।
कागजातअनुसार, सन् २०२४ को अन्त्यसम्म ३६ वटा निकायसँग मात्रै विदेशी मुद्रामा एक अर्ब २० करोड डलर बराबरको रकम थियो। अन्य निकायसँग स्थानीय मुद्रामा करिब एक अर्ब ८० करोड डलर रहेको पाइएको थियो।
थप अनुसन्धान गर्दा ती संस्थाले तेलबाट प्राप्त आम्दानी प्रयोग गरी सैन्य तथा दोहोरो प्रयोजनमा प्रयोग गर्न सकिने उपकरण खरिद गरिरहेको पत्ता लागेको थियो।
प्रत्येक निकायसँग छुट्टै ११ अङ्कको परिचय नम्बर रहेको र उक्त नम्बर ढुवानी कागजात, बिल तथा बैंक खातामा समेत उल्लेख हुने गरेको पाइएको छ। यही विवरणका आधारमा आवरण कम्पनीहरूको प्रयोग भए पनि वास्तविक कारोबार गर्ने संस्थासम्म पुग्न अनुसन्धानकर्तालाई सहज भएको थियो।
रोयटर्सले करिब १९ हजार आयात अभिलेखको नमुना, ढुवानी कागजात, सामाजिक सञ्जालमा सार्वजनिक सामग्री, भूउपग्रहबाट प्राप्त तस्बिर तथा इरानी सरकारी सञ्चारमाध्यमका विवरणसँग तुलना गरेर अनुसन्धान गरेको जनाएको छ।
एमओडी ३४६४२८ सबैभन्दा ठूलो आयातकर्ता
अनुसन्धानमा ‘एमओडी ३४६४२८’ नामको निकाय प्रमुख आयातकर्ताका रूपमा देखिएको छ। यस संस्थाको आयात कारोबार सन् २०२३ को मार्चसम्म ४४ करोड २० लाख डलर रहेकोमा त्यसपछिको वर्ष ९८ करोड ८० लाख डलर पुगेको थियो। यससँगै यो इरानका शीर्ष १० आयातकर्तामध्ये परेको थियो।
सन् २०२५ को जनवरीदेखि २०२६ को जुनसम्म उक्त संस्थाले रकेट प्रोपेलेन्टका सामग्री, विस्फोटक पदार्थ र हतियारका पार्टपुर्जासहित दुई अर्ब ३० करोड डलर बराबरका सैन्य सामग्री आयात गरेको रोयटर्सले जनाएको छ।
सन् २०२५ को जनवरीदेखि अप्रिलसम्म उक्त संस्थाले बन्दर अब्बास बन्दरगाह हुँदै चीनबाट ८८६ टन रसायन भित्र्याएको थियो। त्यसमा सोडियम क्लोरेट र विभिन्न प्रकारका पर्क्लोरेट समावेश थिए। यी रसायन ठोस रकेट इन्धन उत्पादनमा प्रयोग हुने प्रमुख कच्चा पदार्थ हुन्।
रोयटर्सले स्रोतहरूलाई उद्धृत गर्दै सन् २०२५ अप्रिल २६ मा दक्षिणी इरानको शाहिद राजाई बन्दरगाहमा भएको ठूलो विस्फोट पनि यस्तै रासायनिक पदार्थसँग सम्बन्धित रहेको जनाएको छ। बन्दरगाहमा राखिएका कन्टेनरमा रहेको सोडियम पर्क्लोरेट प्रज्वलित हुँदा विस्फोट भएको स्रोतहरूको भनाइ छ।
इरानी सरकारी सञ्चारमाध्यमका अनुसार ती रसायन ‘सिना पोर्ट एन्ड मरीन सर्भिसेज डेभलपमेन्ट कम्पनी’ ले भण्डारण गरेको थियो। उक्त कम्पनी इरानका सर्वोच्च नेताको प्रत्यक्ष नियन्त्रणमा रहेको बहुअर्ब डलरको संस्था ‘बोन्याद मोस्ताजाफान’ को स्वामित्वमा रहेको बताइएको छ।
उक्त विस्फोटमा कम्तीमा ७० जनाको मृत्यु भएको थियो भने एक हजार २०० भन्दा बढी घाइते भएका थिए।
सैन्य प्रयोजनका लागि ट्रक र सवारीसाधन आयात
एमओडी ३४६४२८ ले ४३५ वटा इभेको ट्रकसमेत आयात गरेको अनुसन्धानमा उल्लेख छ। ती ट्रकलाई सेनाले बाहिरबाट सामान्य मालवाहक सवारीजस्तो देखिने मोबाइल क्षेप्यास्त्र प्रक्षेपण प्रणालीका रूपमा प्रयोग गर्ने गरेको बताइएको छ।
यसअघि सन् २०२२ मा यस्तै प्रकृतिका छवटा ट्रक खरिद गरिएको थियो। ती ट्रक अन्ततः ‘सहारा थन्डर’ नामक संस्थालाई पुर्याइएको अनुसन्धानमा उल्लेख छ। अमेरिकाले सन् २०२४ मा रुससँगको व्यापारिक सम्बन्धका कारण उक्त ड्रोन निर्माता संस्थामाथि प्रतिबन्ध लगाएको थियो।
यसैगरी, उक्त निकायले हजारौँ टोयोटा हिलक्स र ल्यान्ड क्रुजर पिकअपसमेत आयात गरेको थियो। ती सवारीसाधनमा आईआरजीसीले भारी मेसिन गन जडान गर्न मिल्ने गरी परिमार्जन गर्ने गरेको अनुसन्धानमा उल्लेख छ।
यस विषयमा इभेकोले इरानमा आफ्ना सवारीसाधन कसरी प्रयोग भइरहेका छन् भन्ने कुरा आफ्नो नियन्त्रणबाहिर रहेको प्रतिक्रिया दिएको छ। टोयोटाले भने इरानमा आफ्नो कुनै व्यावसायिक कारोबार नरहेको जनाएको छ।
युद्धका बीच पनि रोकिएन सैन्य सामग्रीको आपूर्ति
फेब्रुअरी २८ मा युद्ध सुरु भएपछि पनि इरानमा विभिन्न सैन्य प्रयोजनका सामग्रीको आयात जारी रहेको अनुसन्धानले देखाएको छ।
युद्ध सुरु हुनुअघिका साताहरूमा इरानले चीनबाट ९३ टन टाइटेनियम आयात गरेको थियो। यो उच्च शक्ति भएको धातु क्षेप्यास्त्रको बाहिरी संरचना र रकेट मोटरको आवरण निर्माणमा प्रयोग हुन सक्ने हतियार तथा प्रतिबन्धसम्बन्धी विज्ञहरूले बताएका छन्।
यसैगरी, चीनबाट २६८ टन नाइट्रोसेलुलोज र थप २७६ टन अन्य रसायन पनि आयात गरिएको थियो। ती सामग्री पर्क्लोरेटसम्बन्धी भन्सार वर्गीकरणअन्तर्गत अभिलेख गरिएको अनुसन्धानमा उल्लेख छ। यस्ता रसायन रकेट प्रोपेलेन्ट तथा विस्फोटक पदार्थ उत्पादनमा प्रयोग हुन सक्छन्।
आयातको मासिक मूल्य मार्चमा ४७ प्रतिशतले घटेर पाँच करोड ४० लाख डलरमा झरेको थियो। तर, मे महिनासम्ममा यो रकम पुनः बढेर सात करोड ७० लाख डलर पुगेको थियो।
त्यसैगरी, रुसबाट ७६ लाख डलर मूल्यका डेटोनेटर पाँचवटा ढुवानीमार्फत इरान पुगेका थिए। तीमध्ये अन्तिम ढुवानी जुन महिनामा भएको थियो।
संयुक्त अरब इमिरेट्सबाट आएको अभिलेखमा देखिएका सामग्रीको मूल्य दुई करोड ७० लाख डलर रहेको थियो। यो कारोबार अमेरिकाले जुन महिनामा आफ्नो नाकाबन्दी छोटो समयका लागि स्थगित गरेको अवधिपछिको अन्तिम ढुवानीसँग सम्बन्धित रहेको अनुसन्धानमा उल्लेख छ।
इरानले कम्प्युटरबाट नियन्त्रित खराद मेसिन र इलेक्ट्रोन–बीम भट्टीजस्ता उच्च परिशुद्धताका औद्योगिक उपकरणसमेत खरिद गरेको छ। यस्ता उपकरण क्षेप्यास्त्र र ड्रोनका संरचना निर्माणमा प्रयोग गर्न सकिने बताइएको छ।
विज्ञको विश्लेषण र सम्बन्धित देशको प्रतिक्रिया
रोयटर्सको अनुसन्धानबाट प्राप्त विवरणको समीक्षा गरेका विज्ञहरूले इरानले आफ्नो क्षेप्यास्त्र र ड्रोन भण्डार पुनःनिर्माण गर्न औद्योगिक स्तरको प्रयास गरिरहेको निष्कर्ष निकालेका छन्।
यद्यपि, आयात गरिएका धेरै सामग्री दोहोरो प्रयोजनका छन्। अर्थात् ती सैन्य प्रयोजनका साथै सामान्य नागरिक तथा औद्योगिक काममा पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ।
रोयटर्सको अनुसन्धानबारे प्रतिक्रिया दिँदै अमेरिकी अर्थ मन्त्रालयकी एक प्रवक्ताले अमेरिकाले इरानी शासनको आर्थिक स्रोत कमजोर बनाएको दाबी गरेकी छन्।
उनले इरानले कडा प्रतिबन्ध छल्दै सैन्य कार्यक्रमका लागि आर्थिक स्रोत जुटाउने र विदेशी मुद्रा प्राप्त गर्ने प्रयास जारी राख्न सक्ने भए पनि अमेरिका प्रतिबन्ध कार्यान्वयनमा सधैँ अगाडि रहेको बताइन्।
तर, अमेरिकी अर्थ मन्त्रालयमा प्रतिबन्धसम्बन्धी विषयमा पूर्ववरिष्ठ अधिकारीका रूपमा काम गरेका मियाद मालेकीले इरानको यो सञ्जाललाई त्यहाँको सैन्य प्रणालीको महत्त्वपूर्ण आधारका रूपमा व्याख्या गरेका छन्।
इरानमाथि अमेरिकी प्रतिबन्ध कार्यक्रम निर्माणमा सहयोग गरेका मालेकीका अनुसार, यो संयन्त्रले वर्तमान द्वन्द्वका बेला मात्रै नभई त्यसअघि पनि इरानी सेनाको आर्थिक तथा व्यापारिक गतिविधिलाई निरन्तरता दिन सहयोग गर्दै आएको छ। उनले यसलाई इरानी सेनाको व्यापारिक कारोबारको पूर्ण आर्थिक पारिस्थितिक प्रणालीका रूपमा चित्रण गरेका छन्।
उता, चिनियाँ विदेश मन्त्रालयले भने यस विषयमा आफूलाई जानकारी नभएको प्रतिक्रिया दिएको छ। रोयटर्सलाई फ्याक्समार्फत पठाइएको जवाफमा मन्त्रालयले क्षेत्रीय द्वन्द्वलाई दुर्भावनापूर्ण रूपमा चीनसँग जोड्ने वा आफ्नो देशको प्रतिष्ठामा आँच पुर्याउने प्रयासको विरोध गर्ने उल्लेख गरेको छ।
यसैबीच, रोयटर्सले सार्वजनिक गरेका निष्कर्षबारे इरानी निकाय, रुसी रक्षा मन्त्रालय, अमेरिकी ह्वाइट हाउस, अमेरिकी सेनाको केन्द्रीय कमान्ड (सेन्टकम) र संयुक्त अरब इमिरेट्सले हालसम्म कुनै आधिकारिक प्रतिक्रिया दिएका छैनन्।