पृथ्वीमा जीवनको सुरुवात गराउन धूमकेतुको भूमिका न्यून रहेको नयाँ अनुसन्धानको निष्कर्ष

नयाँ कम्प्युटर सिमुलेसनमा आधारित अध्ययनले धूमकेतु पृथ्वीमा ठोक्किँदा जीवनको सुरुवातका लागि आवश्यक जैविक अणुहरू नष्ट हुने सम्भावना बढी रहेको देखाएको छ। यसले दशकौँदेखि चर्चामा रहेको जीवनको उत्पत्तिसम्बन्धी सिद्धान्तलाई पुनर्विचार गर्नुपर्ने संकेत गरेको छ।

अन्तरिक्षबाट पृथ्वीमा जीवनका आधारभूत तत्त्वहरू आइपुगेको अवधारणालाई ‘प्यानस्पर्मिया’ भनिन्छ। सन् १९०८ मा वैज्ञानिक रूपमा प्रस्तुत गरिएको यस सिद्धान्तअनुसार अन्तरिक्षमा रहेका विभिन्न पदार्थले पृथ्वीमा जीवन विकासका लागि आवश्यक आधार तयार गर्न सहयोग पुर्‍याएका हुन सक्छन्।

जीवनको विकासका लागि जटिल जैविक अणु आवश्यक हुन्छन्। प्रारम्भिक पृथ्वीमा यस्ता अणु निर्माण गर्न पर्याप्त रासायनिक पदार्थ उपलब्ध थिए वा थिएनन् भन्ने विषयमा भने अझै स्पष्ट वैज्ञानिक निष्कर्ष आइसकेको छैन। जीवनको उत्पत्तिअघि आवश्यक रासायनिक प्रतिक्रिया हुने प्रक्रियालाई ‘प्रिबायोटिक केमेस्ट्री’ भनिन्छ।

धूमकेतु मुख्यतः बरफ र धुलोबाट बनेका हुन्छन्। तिनमा विभिन्न जैविक पदार्थसमेत पाइने भएकाले वैज्ञानिकहरूले यस्ता खगोलीय पिण्डले प्रारम्भिक पृथ्वीमा पानी र जीवनका लागि आवश्यक रासायनिक तत्त्व पुर्‍याएको हुन सक्ने अनुमान गर्दै आएका थिए।

तर वैज्ञानिक जर्नल ‘साइन्टिफिक रिपोर्ट्स’ मा प्रकाशित पछिल्लो अध्ययनले यो सम्भावनालाई कमजोर देखाएको छ। अनुसन्धानअनुसार करिब चार अर्ब वर्षअघि पृथ्वीमा १०० मिटरभन्दा ठूला एक लाखभन्दा बढी धूमकेतु खसेको हुन सक्ने अनुमान गरिएको छ। यद्यपि ती धूमकेतुको ठक्करबाट उत्पन्न हुने अत्यधिक ताप र दबाबका कारण जीवनका लागि आवश्यक अणुहरू नष्ट हुने सम्भावना उच्च थियो।

बेलायतको क्याम्ब्रिज विश्वविद्यालयअन्तर्गत खगोल विज्ञान संस्थानमा विद्यावारिधि अध्ययनका क्रममा अनुसन्धान गरेका प्रमुख वैज्ञानिक रिचर्ड एन्स्लो र उनको टोलीले धूमकेतुको निर्माण तथा विकाससम्बन्धी आधुनिक वैज्ञानिक मोडेल प्रयोग गरेका थिए। टोलीले प्रारम्भिक पृथ्वीको अवस्थालाई आधार मानेर एक लाखपटक कम्प्युटर सिमुलेसन सञ्चालन गरेको थियो।

एन्स्लोका अनुसार प्रारम्भिक पृथ्वीको वातावरणसम्बन्धी उपलब्ध वैज्ञानिक तथ्यलाई आधार बनाउँदा धूमकेतुको ठक्करबाट जीवनका लागि आवश्यक अणुहरू सुरक्षित रूपमा पृथ्वीमा आइपुगेको सम्भावना निकै कम देखिएको छ।

धूमकेतुमा जैविक अणु पर्याप्त मात्रामा भए पनि ती अत्यधिक गतिमा पृथ्वीमा ठोक्किने भएकाले आफ्नो मूल संरचना जोगाएर सतहसम्म पुग्न कठिन हुने उनको भनाइ छ।

अध्ययनमा गरिएको सिमुलेसनमध्ये ५४ प्रतिशतमा धूमकेतु पृथ्वीसँग ठोक्किएको देखिएन। बाँकी ४६ प्रतिशतमा भने कम्तीमा एकपटक ठक्कर भएको थियो। तीमध्ये निकै कम सिमुलेसनमा तीनवटासम्म ठक्कर भएको पाइएको छ।

यद्यपि धूमकेतुले जीवनका लागि आवश्यक पदार्थ पृथ्वीमा पुर्‍याएको सम्भावना पूर्ण रूपमा अस्वीकार गर्न नसकिने अनुसन्धानकर्ताहरू बताउँछन्। त्यसका लागि धूमकेतु यस्तो स्थानमा खस्नुपर्ने हुन्छ, जहाँ तरल पानी र जीवन विकासका लागि आवश्यक अन्य रासायनिक पदार्थ पहिलेदेखि नै उपलब्ध होऊन्। तर यस्तो अनुकूल परिस्थिति बन्ने सम्भावना न्यून रहेको एन्स्लोको भनाइ छ।

हाइड्रोजन साइनाइडको भूमिका

अनुसन्धानमा जीवनको उत्पत्तिअघि हुने रासायनिक प्रक्रियाका लागि महत्त्वपूर्ण मानिने हाइड्रोजन साइनाइड (एचसीएन) लाई विशेष रूपमा अध्ययन गरिएको थियो।

हेली र हेल–बपसहित विभिन्न धूमकेतुमा यो रसायन फेला परिसकेको छ। हाइड्रोजन, कार्बन र नाइट्रोजनबाट बनेको एचसीएनले पानीसँग प्रतिक्रिया गर्दा एमिनो एसिड निर्माणमा सहयोग गर्न सक्छ। एमिनो एसिड प्रोटिन निर्माण गर्ने आधारभूत अणु हुन्।

यसअघि भएका विभिन्न अनुसन्धानले पनि पृथ्वीमा जीवनको उत्पत्तिका लागि हाइड्रोजन साइनाइडलाई महत्त्वपूर्ण रासायनिक पदार्थका रूपमा औँल्याएका थिए।

तर धूमकेतु पृथ्वीमा ठोक्किँदा उत्पन्न हुने अत्यधिक तापक्रम र दबाबले यस्ता संवेदनशील रासायनिक संरचना नष्ट गर्न सक्ने नयाँ अध्ययनले देखाएको छ।

अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार धूमकेतुको ठक्कर सफल भए पनि त्यसबाट जीवन निर्माणमा उपयोगी हुने पर्याप्त रसायन पृथ्वीमा पुग्ने सम्भावना कम छ। विशेषगरी समुद्रमा धूमकेतु खसेको अवस्थामा त्यसमा रहेका रसायन ठूलो परिमाणको पानीमा घुलिएर पातलो हुन सक्ने समस्या पनि हुन्छ।

त्यसैगरी प्रिबायोटिक रासायनिक प्रक्रियाका लागि फस्फोरस र सल्फरजस्ता तत्त्व पनि आवश्यक पर्छन्। तर यस्ता पदार्थ धूमकेतुमा नियमित रूपमा उपलब्ध नहुने भएकाले जीवन निर्माणका लागि चाहिने सबै रासायनिक तत्त्व एउटै स्थानमा पुग्ने सम्भावना थप कमजोर हुने अनुसन्धानकर्ताहरूको विश्लेषण छ।

जीवनको उत्पत्तिका अन्य सम्भावित स्रोत

धूमकेतुले पृथ्वीमा जीवनका लागि आवश्यक रासायनिक पदार्थ पर्याप्त मात्रामा पुर्‍याउन नसकेको भए तिनको उत्पत्तिका अन्य स्रोत खोज्नुपर्ने अनुसन्धानकर्ताहरू बताउँछन्।

यसका लागि प्रारम्भिक पृथ्वीमा रहेको रासायनिक मिश्रण अर्थात् ‘प्रिमोर्डियल सुप’ एउटा सम्भावित आधार हुन सक्छ। यस सिद्धान्तअनुसार पृथ्वीको प्रारम्भिक वातावरण र पानीमा रहेका विभिन्न रासायनिक पदार्थबीचको प्रतिक्रियाबाट जीवनका आधारभूत अणुहरू निर्माण भएका हुन सक्छन्।

अर्को सम्भावित स्रोत क्षुद्रग्रह अर्थात् एस्टेरोइड हुन्। धूमकेतुको तुलनामा क्षुद्रग्रहहरू पृथ्वीमा कम गतिमा ठोक्किने र धेरै संख्यामा आउने भएकाले तिनमा रहेका जैविक अणुहरू सुरक्षित रहने सम्भावना बढी हुन सक्छ।

एन्स्लोले क्षुद्रग्रह बेन्नु र रयुगुबाट संकलित नमुनामाथि भएका पछिल्ला अध्ययनलाई यस सन्दर्भमा महत्त्वपूर्ण उदाहरणका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्। ती नमुनामा प्रोटिन निर्माणका लागि आवश्यक अधिकांश प्रकारका एमिनो एसिड फेला परेका छन्।

मंगल ग्रहमा धूमकेतुको भूमिका बढी हुन सक्ने

नयाँ अध्ययनले प्राचीन मंगल ग्रहमा जीवनको उत्पत्तिसम्बन्धी अनुसन्धानका लागि पनि नयाँ सम्भावना अघि सारेको छ।

पृथ्वीमा धूमकेतु ठोक्किँदा हाइड्रोजन साइनाइड नष्ट हुने सम्भावना बढी देखिए पनि मंगल ग्रहमा भने यसको अवस्था फरक हुन सक्ने अनुसन्धानकर्ताहरूको अनुमान छ।

पृथ्वीको तुलनामा मंगल ग्रह सानो हुनुका साथै सूर्यबाट पनि टाढा छ। यसकारण त्यहाँ ठोक्किने धूमकेतुको गति पृथ्वीमा ठोक्किने धूमकेतुको भन्दा कम हुन सक्ने वैज्ञानिकहरूको भनाइ छ।

एन्स्लोका अनुसार पृथ्वीमा धूमकेतुको ठक्करका कारण अधिकांश हाइड्रोजन साइनाइड नष्ट भएको हुन सक्छ। तर मंगल ग्रहमा त्यस्ता रासायनिक अणुहरू सुरक्षित रहने अनुकूल परिस्थिति रहेको सम्भावना छ।

यसले प्राचीन मंगल ग्रहको भौगोलिक तथा रासायनिक अवस्थाबारे थप अध्ययन गर्न सहयोग पुर्‍याउन सक्छ। साथै, मंगल ग्रहमा कुनै समय जीवन थियो कि थिएन भन्ने वैज्ञानिक बहसलाई पनि नयाँ आधार दिन सक्छ।

धूमकेतुको भूमिका पूर्ण रूपमा अस्वीकार गर्न नमिल्ने

नयाँ अध्ययनले धूमकेतुमार्फत हाइड्रोजन साइनाइड पृथ्वीमा सुरक्षित रूपमा पुग्ने सम्भावना कम देखाए पनि केही वैज्ञानिकले तिनको भूमिका पूर्ण रूपमा समाप्त भएको मान्न नहुने बताएका छन्।

लन्डनस्थित रोयल होलोवे विश्वविद्यालयकी पृथ्वी विज्ञानकी सहप्राध्यापक क्विनि चानका अनुसार धूमकेतु पृथ्वीको वायुमण्डलमा प्रवेश गर्नुअघि नै त्यसमा रहेको हाइड्रोजन साइनाइडले अन्य रासायनिक प्रतिक्रियामार्फत परिवर्तन भएको हुन सक्छ।

त्यस्ता प्रतिक्रियाबाट एमिनो एसिडजस्ता जीवनका लागि उपयोगी जैविक यौगिक निर्माण भएको सम्भावना पनि छ। यस्ता यौगिक तुलनात्मक रूपमा कम वाष्पशील हुने भएकाले पृथ्वीमा ठोक्किँदा सुरक्षित रहने सम्भावना बढी हुन सक्छ।

चानका अनुसार अखण्ड हाइड्रोजन साइनाइड पृथ्वीमा पुर्‍याउन धूमकेतु प्रभावकारी नदेखिए पनि अन्य महत्त्वपूर्ण जैविक यौगिक उपलब्ध गराउन तिनको योगदान रहेको सम्भावना अस्वीकार गर्न मिल्दैन।

त्यस्तै, अमेरिकाको मिसिगनस्थित एल्बियन कलेजकी भौतिकशास्त्र प्राध्यापक निकोल जेल्नरले पनि अध्ययनको निष्कर्षलाई अस्वाभाविक नभएको प्रतिक्रिया दिएकी छन्।

उनले जीवनको उत्पत्तिमा धूमकेतुको सम्भावित योगदानलाई पूर्ण रूपमा नकार्न नहुने बताउँदै नयाँ अनुसन्धानले यसमा तिनको भूमिका कति प्रभावकारी हुन सक्थ्यो भन्ने विषयमा महत्त्वपूर्ण वैज्ञानिक आधार प्रस्तुत गरेको उल्लेख गरेकी छन्।

समग्रमा, नयाँ अनुसन्धानले पृथ्वीमा जीवनको उत्पत्ति कसरी भयो भन्ने रहस्यको समाधान गरेको छैन। तर अन्तरिक्षबाट आएका धूमकेतुले नै जीवनका आधारभूत रासायनिक तत्त्व पृथ्वीमा पुर्‍याएका थिए भन्ने पुरानो मान्यतामाथि थप वैज्ञानिक अनुसन्धान र पुनर्विचार आवश्यक रहेको देखाएको छ।

स्रोत: सीएनएन तथा साइन्टिफिक रिपोर्ट्समा प्रकाशित अनुसन्धान।