सन् २०२६ अगस्ट २८ मा प्रकाशित द इन्डियन एक्सप्रेसको रिपोर्टअनुसार, सुरुमा पेन्गुइन र्यान्डम हाउसबाट प्रकाशन गर्ने तयारी गरिएको पुस्तक अन्ततः हार्परकोलिन्समार्फत सार्वजनिक गरिएको हो। पाण्डुलिपिका केही अंश हटाउन तथा सामग्रीमा संशोधन गर्न प्रकाशकले आग्रह गरेपछि सोनियाले प्रकाशन गृह परिवर्तन गरेको बताइएको छ।
यद्यपि पेन्गुइन र्यान्डम हाउसले पछि विज्ञप्ति जारी गर्दै लेखकसँग पाण्डुलिपिबारे हुने छलफल सामान्य प्रक्रिया भएको र पुस्तक प्रकाशन गर्न आफूहरू इच्छुक रहेको जनाएको थियो।
तर लन्डनस्थित द गार्जियनलाई दिएको अन्तर्वार्तामा सोनियाले भने प्रकाशन सम्झौताबाट पेन्गुइन नै पछि हटेको दाबी गरेकी छन्। उनका अनुसार सरकारको आलोचना समेटिएका विषयप्रति प्रकाशक असहज देखिएको थियो।
प्रकाशक परिवर्तनका पछाडि चीन र मोदी सरकारको आलोचना
सोनियाको संस्मरणको दोस्रो भागमा मोदी सरकार र आरएसएसको नीतिमाथि विस्तृत आलोचना गरिएको छ। विशेषगरी सीमावर्ती क्षेत्रमा चीनको अतिक्रमणबारे उनले व्यक्त गरेका धारणालाई प्रकाशकसँगको विवादको प्रमुख कारण मानिएको छ।
पुस्तकका सातवटा खण्डमा विभिन्न राजनीतिक विषय समेटिएका छन्। त्यसमा मोदी सरकारको कार्यशैली, संघीयता, अल्पसङ्ख्यक अधिकार र नागरिकको गोपनीयताबारे प्रश्न उठाइएको छ।
चीनको अतिक्रमणबारे सोनियाले भारतीय संसद्मा महत्वपूर्ण विषयहरू छल्ने गरिएको आरोप लगाएकी छन्। उनका अनुसार सीमामा भारतीय भूभागमाथि चीनको कब्जा, संघीय संरचनामाथि प्रभाव पार्ने कानुन, अल्पसङ्ख्यकको अधिकार र नागरिकको गोपनीयताजस्ता विषयमा पर्याप्त जवाफदेहिता देखिएको छैन।
उनले यी विषयलाई भारतको राष्ट्रिय अखण्डता र लोकतान्त्रिक व्यवस्थासँग जोडेर व्याख्या गरेकी छन्।
पुलवामा आक्रमणबारे सरकारमाथि प्रश्न
संस्मरणमा सन् २०१९ मा भएको पुलवामा आतङ्कवादी आक्रमणको प्रसङ्ग पनि समेटिएको छ। उक्त आक्रमणमा ४० भारतीय अर्धसैनिक जवानको मृत्यु भएको थियो।
सोनियाले आफ्नो पुस्तकमा आक्रमणअघि सम्भावित सुरक्षा जोखिमबारे गुप्तचर निकायबाट सूचना प्राप्त भएको भए पनि सरकारले त्यसलाई बेवास्ता गरेको आरोप लगाएकी छन्।
सुरक्षाकर्मीलाई सुरक्षित रूपमा ओसारपसार गर्न हवाई यातायात उपलब्ध गराउन गरिएको मागसमेत अस्वीकार गरिएको उनको दाबी छ। यसबारे सरकारले अहिलेसम्म सन्तोषजनक स्पष्टीकरण दिन नसकेको उनको भनाइ छ।
मोदी र सोनियाको राजनीतिक दृष्टिकोण फरक
पुस्तकमा सोनियाले आफू र प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी फरक राजनीतिक तथा वैचारिक पृष्ठभूमिबाट आएको उल्लेख गरेकी छन्।
उनका अनुसार मोदीको भारतसम्बन्धी दृष्टिकोण आरएसएसको विचारधारा र उनको व्यक्तिगत हुर्काइबाट प्रभावित छ। मोदी आफ्नो परिकल्पनाअनुसारको भारत निर्माणका लागि राजनीतिक संघर्ष गरिरहेका छन् भने आफूले फरक विचार र दृष्टिकोणका आधारमा राजनीति गरेको सोनियाको भनाइ छ।
सोनियाले कांग्रेस नेतृत्वको संयुक्त प्रगतिशील गठबन्धन (यूपीए) सरकारले सुरु गरेका कम्तीमा ३० वटा कार्यक्रमलाई राष्ट्रिय लोकतान्त्रिक गठबन्धन (एनडीए) सरकारले नयाँ नाम दिएर अघि बढाएको दाबी पनि गरेकी छन्।
उनका अनुसार ती कार्यक्रमको स्वरूप र कार्यक्षेत्रमा परिवर्तन गरिएको थियो। कतिपय कल्याणकारी योजनाको मोदीले विपक्षमा रहँदा आलोचनासमेत गरेका थिए।
नौ प्रदेश सरकार ढालिएको आरोप
संस्मरणमा सोनियाले कांग्रेस र उसका सहयोगी दलले नेतृत्व गरेका नौवटा निर्वाचित प्रदेश सरकारलाई अनुचित तथा गोप्य राजनीतिक प्रक्रियाबाट हटाइएको आरोप लगाएकी छन्।
उनका अनुसार जनताबाट निर्वाचित सरकारलाई विभिन्न राजनीतिक चलखेलमार्फत विस्थापित गरिनु लोकतान्त्रिक मूल्यविपरीत थियो।
यस विषयमा आफ्नो असन्तुष्टि व्यक्त गर्दै उनले निर्वाचित सरकार ढालिएका घटनाले आफूलाई आक्रोशित र निराश बनाएको उल्लेख गरेकी छन्।
त्यस्तै, भारतीय राजनीतिमा नेहरू–गान्धी परिवारलाई लक्षित गरेर आरएसएसले लामो समयदेखि प्रचार अभियान सञ्चालन गरिरहेको आरोप पनि उनले लगाएकी छन्।
सोनियाले आरएसएसको प्रचार संयन्त्र सामाजिक सञ्जालको विस्तारसँगै थप शक्तिशाली बनेको दाबी गरेकी छन्। पछिल्लो समय कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) बाट तयार गरिएका सामग्री र डीपफेक प्रविधिले गलत सूचना फैलाउने जोखिम बढाएको उनको भनाइ छ।
व्यक्तिगत आक्रमण र सामाजिक सञ्जालको प्रयोगबारे आलोचना
संस्मरणमा सोनियाले आफू भारतीय जनता पार्टी (भाजपा) को राजनीतिक निशानामा पर्दै आएको उल्लेख गरेकी छन्।
उनले आफूविरुद्ध विभिन्न समयमा व्यक्तिगत आक्षेप लगाइएको र अपमानजनक उपनाम प्रयोग गरिएको बताएकी छन्। आफूलाई क्याबरे डान्सर, मोनिका लेविन्स्की र जासुससम्म भनिएको उनको स्मरण छ।
सन् २०१९ को निर्वाचनताका कांग्रेसको पक्षमा जनमत परिवर्तन हुन थालेको देखिए पनि भाजपा प्रचार अभियानमा निकै अगाडि पुगिसकेको उनको विश्लेषण छ।
उनले भाजपाले सामाजिक सञ्जालमा आफ्नो पक्षको सन्देश फैलाउन मानवीय एजेन्टसँगै स्वचालित बटहरूको प्रयोग गरेको आरोप लगाएकी छन्। यसका माध्यमबाट राजनीतिक भाष्य निर्माण गर्ने र मतदातालाई प्रभावित पार्ने प्रयास भएको उनको दाबी छ।
त्यसैगरी मूलधारका सञ्चारमाध्यम र राज्यका निकायसमेत सरकारको प्रभावमा रहेको आरोप उनले पुस्तकमा उल्लेख गरेकी छन्।
नोटबन्दी र जीएसटीको प्रभावबारे प्रश्न
सोनियाले मोदी सरकारको आर्थिक नीतिमाथि पनि आलोचना गरेकी छन्। विशेषगरी सन् २०१६ मा लागू गरिएको नोटबन्दी र वस्तु तथा सेवा कर (जीएसटी) लाई उनले अर्थतन्त्रमा नकारात्मक प्रभाव पार्ने निर्णयका रूपमा प्रस्तुत गरेकी छन्।
उनका अनुसार नोटबन्दीका क्रममा सरकारले घोषणा गरेका उद्देश्य पूरा हुन सकेनन्। बरु यसले व्यापार व्यवसाय प्रभावित बनाउनुका साथै अर्थतन्त्रका विभिन्न क्षेत्रलाई संकटमा पारेको थियो।
लाखौँ मानिसले आर्थिक कठिनाइ भोग्नुपरेको उल्लेख गर्दै उनले नोटबन्दीपछि लागू गरिएको जटिल जीएसटी प्रणालीले सर्वसाधारण तथा व्यवसायीको समस्या थप बढाएको दाबी गरेकी छन्।
उनको विचारमा यी निर्णयले भारतीय अर्थतन्त्रको आधार मानिने विभिन्न क्षेत्रलाई कमजोर बनाएको छ।
आरएसएसको विचारधाराको प्रतिरोध हुने विश्वास
संस्मरणको निष्कर्षमा सोनियाले आरएसएसले अघि सारेको एउटै धर्म र एउटै भाषा आधारित राष्ट्रिय पहिचानको अवधारणाप्रति असहमति व्यक्त गरेकी छन्।
उनले आरएसएसको दीर्घकालीन राजनीतिक तथा वैचारिक योजनाको प्रतिरोध हुने विश्वास व्यक्त गरेकी छन्।
समग्रमा सोनियाको संस्मरणमा भारतीय लोकतन्त्र, राजनीतिक प्रतिस्पर्धा, संघीयता, आर्थिक नीति, सञ्चारमाध्यमको भूमिका र धार्मिक पहिचानका विषयमा विस्तृत धारणा प्रस्तुत गरिएको छ। पुस्तक सार्वजनिक भएसँगै भारतको वर्तमान राजनीतिक नेतृत्व र विपक्षी दलबीचका वैचारिक मतभेद पुनः चर्चामा आएका छन्।