वैदिक सनातन धर्मावलम्बी महिलाहरूले आज भाद्र शुक्ल पञ्चमीका दिन कश्यप, अत्रि, भारद्वाज, विश्वामित्र, गौतम, जमदग्नि र वशिष्ठ गरी सात ऋषि तथा माता अरुन्धतीको निष्ठापूर्वक पूजाआराधना गरी ऋषिपञ्चमी पर्व मनाएका छन् । हरितालिका तीजको व्रत समापनसँगै पर्ने यस दिन काठमाडौंको ऐतिहासिक टेकुस्थित ऋषेश्वर मन्दिर, पशुपतिनाथ वागमती किनार, गोकर्णेश्वर, त्रिवेणी धाम, देवघाट लगायत देशभरका नदी, पोखरी र जलाशयहरूमा बिहानैदेखि श्रद्धालु महिलाहरूको अभूतपूर्व घुइँचो लागेको छ । आज बिहान मिरमिरे उज्यालोसँगै तीर्थस्थल पुग्ने बाटा र सडक किनारमा श्रद्धालुहरूको बाक्लो चहलपहल शुरु भएको थियो । हाम्रा फोटो पत्रकारले कैद गरेका दृश्यहरूमा रातो, पहेंलो र गुलाबी रंगका परम्परागत पहिरनमा सजिएका महिलाहरू सडक छेउमा दतिवन, काँसको फूल, दूवो र पूजाका सामग्री किन्न व्यस्त देखिन्थे । ऋषिपञ्चमीको सबैभन्दा मुख्य आकर्षण अपामार्ग अर्थात दतिवन हो। महिलाहरूले ३६५ वटा दतिवनका डाँठले दाँत माझ्ने, माटो, गोबर, तील र कुशले ३६५ पटक स्नान गर्ने शास्त्रीय परम्परा रहेको छ । स्थानीय व्यापारीहरूले जंगल र खोला किनारबाट ल्याइएका ताजा दतिवनका मुठ्ठाहरू बेच्न राखेका थिए । ऋषिपञ्चमीमा ३६५ दतिवनले दाँत माझ्नु केवल कर्मकाण्ड मात्र होइन, यसले वर्षभरिको शारीरिक र मानसिक अशुद्धि पखाल्छ । अपामार्ग आफैँमा मुखको क्यान्सर र दाँतका कीरा मार्ने अचुक जडीबुटी हो । हजारौँ श्रद्धालुहरूको भीडभाड हुँदा पूजा सामग्रीका अवशेष, प्लास्टिक र फोहोर व्यवस्थापन गर्नु निकै चुनौतीपूर्ण हुन्छ । तर आज मन्दिर परिसर र नदी किनारमा हरियो टोपी, एप्रोन र मास्क लगाएका सरसफाइकर्मीहरू हातमा ठूला कालो झोला बोकेर निरन्तर फोहोर संकलन गरिरहेका भेटिए । धार्मिक उत्सवका बेला नदी र मन्दिर सफा राख्ने यी कर्मवीरहरूको उपस्थिति हाम्रा क्यामेरामा कैद भएको छ । भक्तजनहरूले पनि यस पटक खोलामा सिधै प्लास्टिक नफाली तोकिएको झोलामा राखेर नागरिक सचेतनाको उत्कृष्ट उदाहरण प्रस्तुत गरेका छन् ।
मन्दिर पुगेका महिलाहरूका हातमा सजिएका पूजा थालीहरूले नेपाली हस्तकला र धार्मिक सौन्दर्यको अनुपम छनक दिइरहेका थिए । काँसको थालीमा काँचो हरियो केरा, चहकिला सयपत्री फूल, सेता चमेली, तुलसीको मञ्जरी, अक्षता र केशरी–अबीर भरिएका थिए । महिलाहरूले हातमा काँसको फुल्ने डाँठ (जुन हिउँदको आगमन र शरद ऋतुको सूचक मानिन्छ) र दतिवनको हरियो गुच्छा समातेर लामवद्ध हुँदै ऋषेश्वर मन्दिरमा प्रवेश गरेका थिए । घण्टहरूको सुमधुर ध्वनि, वैदिक मन्त्रोच्चारण र धूप–अगरबत्तीको बास्नाले वातावरण पूर्णतया भक्तिमय बनेको थियो ।
ऋषिपञ्चमीमा नदीको बग्दो पानीमा वा मन्दिरको वेदीमा सालको पातको दुनामा बत्ती बालेर बगाउने र अर्पण गर्ने परम्परा निकै मनमोहक देखिन्छ । हाम्रा तस्बिरहरूमा श्रद्धालु प्रौढ महिलाहरूले गम्भीर ध्यानका साथ दुनामा बलेको दीप दुवै हातले सम्हालेर प्रार्थना गरिरहेका छन् । त्यस्तै युवा पुस्ताका चेलीहरूले पनि परम्परागत रातो पोते, चुरा र सिन्दूर पहिरिएर मन्दिरको त्रिशूल सामुन्ने कपाशको अखण्ड ज्योती प्रज्वलन गरेका छन् । उनीहरूले आफू, परिवार र समस्त जगतको कल्याणका लागि सप्तर्षिसँग आशीर्वाद मागेका थिए । धर्म र संस्कृति समयसँगै थप उल्लासमय बन्दै गएको प्रमाण आजका तस्बिरहरूमा स्पष्ट देखिन्छ । लाममा बसेका दिदीबहिनीहरू आपसमा सुखदुःख साट्दै, हाँसोखुसी पोख्दै र स्मार्टफोनमा सेल्फी खिच्दै उत्सव मनाइरहेका थिए । तीजको कठोर निराहार व्रतपछि दिदीबहिनीहरू ऋषिपञ्चमीको दिन एकत्र भएर पूजा गर्छन् र त्यसपछि मात्र कर्कलोको तरकारी, कन्दमूल, अनदी वा समाइको चामलको भात खाएर फलाहार तथा सात्विक भोजन ग्रहण गर्छन् । यसले नेपाली नारीहरूबीचको एकता, प्रेम र सहअस्तित्वलाई अझ प्रगाढ बनाएको छ । ऋषिपञ्चमीको पूजा सकिएपछि व्रतालुहरूले हलो वा गोरुले नजोतिएको जमिनमा फलेका अन्न र वनस्पति खाने परम्परा छ । यस दिन विशेषगरी वनजङ्गलमा आफैँ उम्रिएको कर्कलो (पिँडालुको पात÷डाँठ), कन्दमूल, सिमी र समाइको भात खाने गरिन्छ । गोरु र हलोलाई विश्राम दिने तथा प्राकृतिक रूपमा उम्रिएका पौष्टिक कन्दमूल खाएर शरीरलाई डिटक्सिफाइ (शुद्धीकरण) गर्ने यो प्राचीन नियम विज्ञान र प्रकृतिको संरक्षणसँग प्रत्यक्ष जोडिएको छ ।