एउटै ग्यालेक्सीमा तीन विशाल ब्ल्याक होल फेला, वैज्ञानिकहरू आश्चर्यचकित

काठमाडौं । खगोलशास्त्रीहरूले पृथ्वीबाट करिब १२ अर्ब ५० करोड प्रकाशवर्ष टाढा रहेको एउटा ग्यालेक्सीमा तीनवटा सक्रिय सुपरम्यासिभ ब्ल्याक होल पत्ता लगाएका छन्। यो खोजले ब्रह्माण्डको प्रारम्भिक अवस्थामा यस्ता विशाल खगोलीय वस्तु कसरी विकसित भए भन्ने बुझ्न नयाँ आधार दिएको छ।

म्याक्स प्लाङ्क इन्स्टिच्युट फर एक्स्ट्राटेरेस्ट्रियल फिजिक्सको नेतृत्वमा गरिएको अनुसन्धानमा ‘J0148-4214’ नामक ग्यालेक्सीमा रहेका तीन ब्ल्याक होल पहिचान गरिएको हो। वैज्ञानिकहरूले ब्रह्माण्डको उमेर करिब १ अर्ब २० करोड वर्ष हुँदाको प्रकाश अध्ययन गरेर यो निष्कर्ष निकालेका हुन्।

प्रारम्भिक ब्रह्माण्डमा ग्यालेक्सीहरू एकआपसमा ठोक्किने र गाभिने घटना धेरै हुने गरेको मानिन्छ। यस्तो प्रक्रियामा तिनका केन्द्रमा रहेका ब्ल्याक होलहरू नजिक आउन सक्छन् र समयक्रममा एकअर्कासँग विलय हुन सक्छन्। नयाँ अनुसन्धानले ग्यालेक्सीहरूको विकाससँगै ब्ल्याक होलहरूको वृद्धि पनि तीव्र हुन सक्ने सम्भावनालाई थप बल दिएको छ।

अनुसन्धानकर्ताहरूले ब्ल्याक होलबाट प्रत्यक्ष प्रकाश देखेर नभई तिनको वरिपरि रहेको ग्यासबाट उत्सर्जित प्रकाशको विश्लेषणमार्फत तिनको उपस्थिति पहिचान गरेका हुन्। ब्ल्याक होलको गुरुत्वाकर्षणका कारण नजिकको पदार्थ तीव्र गतिमा चल्दा प्रकाशमा विशेष सङ्केत उत्पन्न हुन्छन्।

ग्यालेक्सीबाट प्राप्त हाइड्रोजन ग्यासको प्रकाशमा जटिल ढाँचा देखिएपछि वैज्ञानिकहरूले एउटै स्रोतले त्यसलाई व्याख्या गर्न नसकिने निष्कर्ष निकाले। त्यसपछि ‘स्पेक्ट्रो–एस्ट्रोमेट्री’ प्रविधिको प्रयोग गरी विभिन्न स्रोतका सङ्केत छुट्याएर तीनवटा ब्ल्याक होलको पहिचान गरिएको हो।

अध्ययनअनुसार ती ब्ल्याक होलको द्रव्यमान सूर्यको भन्दा क्रमशः करिब ८ करोड, ६ लाख र २० लाख गुणा बढी छ। तर, सबैभन्दा ठूलो ब्ल्याक होलले सबैभन्दा धेरै पदार्थ सङ्कलन गरिरहेको भने पाइएको छैन। तुलनात्मक रूपमा सानो ब्ल्याक होलले अपेक्षा गरिएभन्दा उच्च दरमा पदार्थ तानिरहेको अनुसन्धानकर्ताहरूले उल्लेख गरेका छन्।

यस अध्ययनमा जेम्स वेब स्पेस टेलिस्कोपबाट प्राप्त तथ्याङ्क उपयोग गरिएको थियो। टेलिस्कोपको सहायताले ब्ल्याक होलहरूको द्रव्यमान, पदार्थ सङ्कलनको दर र ग्यालेक्सीमा रहेका ताराहरूको कुल द्रव्यमान अनुमान गर्न वैज्ञानिकहरू सफल भएका छन्। उक्त ग्यालेक्सीका ताराहरूको कुल द्रव्यमान सूर्यको करिब १ अर्ब ३० करोड गुणा रहेको अनुमान गरिएको छ।

वैज्ञानिकहरूका अनुसार ग्यालेक्सीको केन्द्रनजिक रहेका दुई ब्ल्याक होल आगामी केही करोड वर्षमा एकआपसमा विलय हुन सक्छन्। यस्तो भएमा अझ ठूलो ब्ल्याक होल बन्नेछ। तेस्रो ब्ल्याक होल भने केन्द्रबाट टाढा रहेको छ। यो पहिले भएको कुनै विलयका क्रममा उत्पन्न गुरुत्वाकर्षण प्रभावका कारण बाहिर धकेलिएको हुन सक्ने वा बिस्तारै केन्द्रतर्फ अघि बढिरहेको हुन सक्ने अनुमान गरिएको छ।

यो खोजले प्रारम्भिक ब्रह्माण्डका अन्य ग्यालेक्सीमा पनि एकभन्दा बढी सक्रिय ब्ल्याक होल लुकेर रहेका हुन सक्ने सम्भावना देखाएको छ। जेम्स वेब स्पेस टेलिस्कोपको उन्नत अवलोकन क्षमताले यसअघि एउटै स्रोतबाट आएको ठानिएका प्रकाशका सङ्केतभित्र रहेका अन्य खगोलीय वस्तु पहिचान गर्न मद्दत पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ।

अनुसन्धानले ब्रह्माण्डको सुरुआती चरणमा विशाल ब्ल्याक होलहरूको वृद्धि, ग्यालेक्सीहरूको आपसी विलय र तिनको विकासबीच रहेको सम्बन्ध बुझ्न थप अनुसन्धानको बाटो खोलेको छ।