सर्पसँग आठ वर्षको संगत, उद्धारमा रमेशको जीवन

मोरङ, ११ कात्तिक । सर्प देख्नेबित्तिकै धेरै मानिस डराउँछन् । कोही भाग्छन्, कोही लाठी खोज्छन् त कोही ढुंगा हानेर मार्न तम्सिन्छन् । तर उर्लाबारी–४ का २९ वर्षीय रमेश भण्डारीका लागि सर्प देखिनु डरको विषय होइन, उद्धारको जिम्मेवारी हो ।

सर्प घरभित्र पसेको खबर आउनासाथ उनी आफ्नो काम छाडेर उद्धारमा निस्कन्छन् । खेतबारीदेखि भान्छाघर र मानिस सुत्ने ओछ्यानसम्म पुगेका सर्पलाई सुरक्षित वासस्थानमा पुर्‍याउनु उनको दैनिकी बनेको छ ।

जीवनको आठ वर्ष सर्प उद्धारमा बिताइसकेका भण्डारीले अहिलेसम्म एक हजार तीन सयभन्दा बढी सर्पको उद्धार गरिसकेका छन् । उमेरले तीन दशक पनि नपुगेका उनको यो अनुभव र सक्रियता आफैँमा उल्लेखनीय छ । अझ रोचक पक्ष त के छ भने, उनले यो कामबाट आर्थिक लाभ लिएका छैनन् । उनको उद्देश्य सर्पको संरक्षण गर्नु र मानिसमा रहेको सर्पसम्बन्धी भ्रम हटाउनु हो ।

छिमेकीको सीपबाट सुरु भएको यात्रा

भण्डारीको सर्प उद्धार यात्रा २० वर्षको उमेरमा सुरु भएको हो । छिमेकी तथा वन प्राविधिक प्रेम विष्टसँगको संगतले उनलाई सर्पप्रति चासो जगायो । विष्टले विशेष उपकरणबिना ठूला सर्पसमेत समातेर सुरक्षित रूपमा उद्धार गरेको देख्दा उनी प्रभावित भए । सुरुमा अरूले गरेको काम नियाल्ने भण्डारी पछि आफैँ सर्प समात्न र उद्धार गर्न सिक्न थाले ।

तर यो यात्रा जोखिमरहित थिएन । सुरुआती दिनमा कम विषालु सर्प समात्ने क्रममा उनलाई पटक–पटक सर्पले डसेको थियो । त्यस्ता अनुभवले सर्पको व्यवहार बुझ्न र सावधानी अपनाउनुपर्ने आवश्यकता सिकायो । समयसँगै उनले सर्पका प्रजाति, तिनको व्यवहार, जोखिम र उद्धारका विधिबारे अनुभव बटुल्दै गए ।

सर्प उद्धारमा अनुभव बढ्दै जाँदा भण्डारीले एउटा कुरा राम्ररी बुझेका छन्—सर्पसँगको सामना आवेगले होइन, धैर्य र सावधानीले गर्नुपर्छ । उद्धारका क्रममा सर्पलाई समात्ने हतारोभन्दा पनि त्यसको व्यवहार बुझ्नु र सुरक्षित दूरी कायम गर्नु महत्त्वपूर्ण हुन्छ । ‘सर्पले उद्धारकर्तालाई चिन्छ जस्तो लाग्छ,’ उनी भन्छन्, ‘हामी पुगेपछि सर्प अझै सतर्क हुन्छ । त्यसैले धेरै सजग हुनुपर्छ ।’

डरले होइन, बुझाइले जोगिन्छ सर्प

समाजमा सर्पलाई अझै पनि मानिसको शत्रुका रूपमा हेर्ने प्रवृत्ति छ । घरआँगनमा सर्प देखिनेबित्तिकै मार्न खोज्ने चलन पनि उत्तिकै छ । भण्डारी भने यही सोच परिवर्तन गर्न चाहन्छन् । उनका अनुसार सर्प देख्नेबित्तिकै ढुंगा हान्ने, लाठीले प्रहार गर्ने वा आगो लगाउने व्यवहारले जोखिम झन् बढाउन सक्छ । सर्पलाई घेराबन्दी गर्ने वा आक्रमण गर्ने प्रयास गर्दा मानिस र सर्प दुवैका लागि खतरा निम्तिन सक्छ ।

‘सर्पले आफूलाई खतरा महसुस नगरेसम्म मानिसलाई टोक्दैन,’ उनी भन्छन् ।

सर्प वातावरणीय सन्तुलन कायम राख्न महत्त्वपूर्ण रहेको उनको बुझाइ छ । खेतबारीमा मुसाको संख्या नियन्त्रण गर्न सर्पले भूमिका खेल्छ । यसले कृषि उत्पादनमा हुन सक्ने क्षति कम गर्नसमेत सहयोग पुर्‍याउँछ । त्यसैले सर्प देख्नासाथ मार्नुभन्दा सुरक्षित उद्धार र उचित व्यवस्थापनमा जोड दिनुपर्ने उनी बताउँछन् ।

यही सन्देश फैलाउन भण्डारी विद्यालय, किसान समूह तथा स्थानीय संघ–संस्थामा पुग्छन् । सर्पको पहिचान, सम्भावित जोखिम र त्यससँग सामना गर्नुपर्दा अपनाउनुपर्ने सावधानीबारे जानकारी दिन्छन् । उनका लागि उद्धार भनेको घरभित्र पसेको सर्प समातेर बाहिर लैजानु मात्र होइन, मानिसको मनमा बसेको अनावश्यक त्रास हटाउनु पनि हो ।

वर्षायाममा झन् व्यस्त

वर्षायाममा सर्प उद्धारको काम बढ्छ । पानी पर्ने, बासस्थानमा असर पर्ने र सर्प मानव बस्तीमा देखिने घटना बढ्दा भण्डारीको व्यस्तता पनि थपिन्छ । सूचना आउनासाथ उनी सम्भव भएसम्म उद्धारका लागि निस्कन्छन् । कतिपय दिन उनको समय सर्प उद्धारमै बित्छ ।

सर्प उद्धारलाई उनले पेसा बनाएका छैनन् । यसबाट नियमित आम्दानी हुँदैन । समय, श्रम र जोखिम खर्चिएर गरिने यो काम पूर्णतः स्वयंसेवी हो । तैपनि उद्धारपछि सर्प सुरक्षित भएको र मानिस सम्भावित जोखिमबाट जोगिएको देख्दा आफूलाई सन्तुष्टि मिल्ने उनी बताउँछन् ।

सुरुका दिनमा परिवारले जोखिमपूर्ण काम नगर्न सुझाव दिएका थिए । सर्पले डस्न सक्ने भएकाले परिवार स्वाभाविक रूपमा चिन्तित थियो । तर भण्डारीले आफ्नो रुचि र उद्देश्यलाई निरन्तरता दिए । अहिले उनको परिचय सर्प उद्धारमा सक्रिय युवाका रूपमा स्थापित हुँदै गएको छ । ‘पैसा नकमाए पनि नाम चलेको छ,’ उनी मुस्कुराउँदै भन्छन्, ‘त्यसैलाई नै आफ्नो सम्पत्ति ठानेको छु ।’

सेवाको मूल्यांकन कहिले ?

भण्डारीको काममा समर्पण छ, अनुभव छ र समुदायप्रतिको जिम्मेवारीबोध पनि छ । तर यस्ता काममा संलग्न स्थानीय युवाको सीप र योगदानको पर्याप्त मूल्यांकन नभएको उनको गुनासो छ । ‘स्थानीय ठाउँमा कला क्षमताको सम्मान छैन,’ उनी भन्छन् ।

उनको यो भनाइ एउटा व्यक्तिको गुनासोमा मात्र सीमित छैन । समुदायको सुरक्षा र वातावरण संरक्षणमा स्वयंसेवी रूपमा योगदान पुर्‍याइरहेका युवालाई कसरी प्रोत्साहन गर्ने भन्ने प्रश्न पनि यसले उठाउँछ । सर्प उद्धारजस्तो जोखिमपूर्ण काममा संलग्न व्यक्तिलाई आवश्यक तालिम, सुरक्षा सामग्री र प्राविधिक सहयोग उपलब्ध गराउन सके सेवा अझ प्रभावकारी बन्न सक्छ ।

रमेश भण्डारीका लागि सर्प उद्धार आम्दानीको माध्यम होइन, सामाजिक जिम्मेवारी हो । आठ वर्षदेखि निरन्तर जारी उनको यो यात्राले एउटा सन्देश दिन्छ—डर र भ्रमले होइन, ज्ञान र सावधानीले मानिस र प्रकृतिबीचको सम्बन्ध सुरक्षित बनाउन सकिन्छ ।

एक हजार तीन सयभन्दा बढी सर्पको उद्धार गरिसकेका भण्डारीको यात्रा अझै जारी छ । फोनमा सूचना आउँछ, उनी आवश्यक तयारी गर्छन् र उद्धारमा निस्कन्छन् । उनको यो निरन्तरता नै स्वयंसेवाको वास्तविक अर्थ हो, जहाँ प्रतिफल पैसामा होइन, जोगिएका जीवन र समुदायमा फैलिएको चेतनामा खोजिन्छ ।