गुलशन कुमार हत्यादेखि सलमान खानमाथिको धम्कीसम्म : बलिउड र अन्डरवर्ल्डको पुरानो सम्बन्ध फेरि चर्चामा

सन् १९९७ मा चर्चित संगीत कम्पनी टी-सिरिजका संस्थापक गुलशन कुमारको गोली हानी हत्या भएपछि बलिउडमा आपराधिक गिरोहको प्रभाव कति गहिरो थियो भन्ने विषयले व्यापक चर्चा पाएको थियो। अहिले अभिनेता टाइगर श्रॉफको कारमाथि भएको गोलीबारीपछि त्यही पुरानो आपराधिक इतिहास पुनः चर्चामा आएको छ।

मन्दिरबाट फर्किंदै गर्दा गुलशन कुमारको हत्या

१२ अगस्ट १९९७ को बिहान टी-सिरिजका मालिक गुलशन कुमार नियमित रूपमा मन्दिर दर्शन गर्न अन्धेरी पुगेका थिए। पूजा सकेर बाहिर निस्कँदै गर्दा उनीमाथि गोली प्रहार भयो।

आक्रमणबाट बच्न उनी नजिकैको सार्वजनिक शौचालयभित्र प्रवेश गरे। तर, आक्रमणकारीले उनलाई पछ्याउन छाडेनन्। उनीहरूमध्येबाट लगातार गोली चलाइयो। गुलशन कुमारको शरीरमा १६ वटा गोली लाग्यो र घटनास्थलमै उनको मृत्यु भयो।

उक्त घटनाका क्रममा आक्रमणकारीको मोबाइल फोन खुला राखिएको थियो। फोनको अर्को छेउमा रहेका व्यक्तिले गोलीबारीको सम्पूर्ण विवरण सुनिरहेका थिए। आक्रमणकारीलाई फोन खुला राख्न निर्देशन दिने व्यक्ति कुख्यात ग्याङस्टर अबु सलेम रहेको पत्रकार हुसैन जैदीले आफ्नो पुस्तक ‘डोंगरीदेखि दुबई’ मा उल्लेख गरेका छन्।

करिब १५ देखि २० मिनेटसम्म चलेको उक्त घटनाले मुम्बई मात्र नभई भारतीय फिल्म उद्योगलाई नै स्तब्ध बनाएको थियो। फिरौतीको माग पूरा नगरेको कारण गुलशन कुमारको हत्या गरिएको बताइन्छ।

यसअघि सन् १९९७ को मार्चमा फिल्म निर्माता मुकेश दुग्गलको पनि हत्या भएको थियो। उक्त घटनामा समेत आपराधिक गिरोहको संलग्नता रहेको चर्चा चलेको थियो।

त्यतिबेला अन्डरवर्ल्डले बलिउडलाई आर्थिक आम्दानीको सम्भावना भएको क्षेत्रका रूपमा हेर्न थालेको थियो। फिल्ममा लगानी गर्ने, कलाकारसँग सम्बन्ध विस्तार गर्ने र धम्कीमार्फत आफ्नो प्रभाव जमाउने गतिविधि बढ्दै गएका थिए।

टाइगर श्रॉफको कारमा गोलीबारीपछि पुरानो त्रासको चर्चा

हालै अभिनेता टाइगर श्रॉफको कारलाई लक्षित गरी गोलीबारी भएको घटनाले बलिउडमा पुनः सुरक्षा चिन्ता बढाएको छ।

१८ अक्टोबरमा मुम्बईको जुहू क्षेत्रमा भएको उक्त घटनापछि प्रहरीले १० जना शंकास्पद व्यक्तिलाई नियन्त्रणमा लिएको वा पक्राउ गरेको छ। घटनामा प्रयोग भएका हतियार विभिन्न राज्य हुँदै कसरी आक्रमणकारीसम्म पुगे भन्ने विषयमा पनि अनुसन्धान भइरहेको छ।

त्यसैगरी, आक्रमणकारीलाई रकम उपलब्ध गराइएको भनिएको आर्थिक कारोबारबारे प्रहरीले छानबिन गरिरहेको छ।

घटनापछि सामाजिक सञ्जालमा लरेन्स बिश्नोई गिरोहका कथित सहयोगीले आक्रमणको जिम्मेवारी लिएको दाबीसहितको पोस्ट भाइरल भएको थियो। त्यसपछि आफूलाई अनिल पण्डित बताउने व्यक्तिको अडियो रेकर्डिङ पनि सार्वजनिक भयो। उनले टाइगर श्रॉफलाई निशाना बनाउनुको कारण अभिनेता सलमान खानसँगको सम्बन्ध रहेको दाबी गरेका थिए।

तर, मुम्बई प्रहरीले यी दाबीको आधिकारिक पुष्टि गरेको छैन। आक्रमणमा बिश्नोई गिरोहको संलग्नता थियो वा थिएन भन्ने विषय अनुसन्धानकै क्रममा छ। आक्रमणको आदेश कसले दिएको थियो र त्यसको उद्देश्य के थियो भन्ने पनि खुल्न बाँकी छ।

यसअघि सन् २०२४ मा सलमान खानको घरबाहिर गोलीबारी भएको थियो। सन् २०२६ को फेब्रुअरीमा निर्देशक रोहित शेट्टीको घरनजिकै पनि गोली प्रहार भएको थियो।

यी घटनाले बलिउडका चर्चित व्यक्तिहरूलाई लक्षित गरी धम्की र आक्रमण गर्ने प्रवृत्तिबारे पुनः बहस सिर्जना गरेको छ।

बलिउड र अन्डरवर्ल्डको सम्बन्ध कसरी सुरु भयो ?

भारतीय फिल्म उद्योग र आपराधिक संसारबीचको सम्बन्धको चर्चा गर्दा हाजी मस्तानको नाम अग्रपङ्क्तिमा आउँछ।

हाजी मस्तानको मुम्बईको फिल्म उद्योगमा विशेष रुचि थियो। उनी आफैँले पनि फिल्म निर्माण गरेका थिए। फिल्म क्षेत्रकी अभिनेत्री सोना अर्थात् वीना शर्मासँग उनले विवाह गरेका थिए।

पत्रकार तथा लेखक हुसैन जैदीका अनुसार मस्तान युवावस्थामा अभिनेत्री मधुबालाका प्रशंसक थिए। उनी मधुबालासँग विवाह गर्न चाहन्थे। तर, उनको निधन भएपछि मधुबालासँग अनुहार मिल्ने अभिनेत्री सोनासँग विवाह गरेका थिए।

मस्तानले सोनाका लागि जुहूमा घरसमेत किनेका थिए। समय बित्दै जाँदा फिल्म क्षेत्र र मुम्बईका उच्चवर्गीय व्यक्तिहरूसँग उनको सम्बन्ध विस्तार हुँदै गयो।

हाजी मस्तानका धर्मपुत्र सुन्दर शेखरले एक अन्तर्वार्तामा फिल्म उद्योगका धेरै चर्चित व्यक्तिहरू आफ्ना बुबासँग नजिक रहेको बताएका थिए। उनका अनुसार राज कपूर, दिलीप कुमार र सञ्जीव कुमार मस्तानसँग निकट सम्बन्ध राख्ने कलाकारमध्ये थिए।

फिल्म ‘दीवार’ को छायांकनका क्रममा लेखक सलीम र अभिनेता अमिताभ बच्चन पनि पात्रको वास्तविक जीवन बुझ्न मस्तानलाई भेट्न आउने गरेको उनले बताएका थिए।

फिल्म निर्माणमा आपराधिक गिरोहको लगानी

सन् १९९० को दशकपछि अन्डरवर्ल्डको फिल्म उद्योगप्रतिको चासो केवल कलाकारसँग सम्बन्ध राख्नमा सीमित रहेन। फिल्म निर्माणमा लगानी गरेर आर्थिक लाभ लिने उद्देश्यसमेत देखिन थाल्यो।

यसको एउटा चर्चित उदाहरण सन् १९९९ मा निर्माण भएको फिल्म ‘चोरी चोरी चुपके चुपके’ हो। उक्त फिल्ममा सलमान खानले मुख्य भूमिका निर्वाह गरेका थिए।

फिल्म निर्माण गर्ने नाजिम रिज्वी पहिले स्पटब्वाईका रूपमा काम गर्थे। उनी दाउद इब्राहिमका निकट सहयोगी छोटा शकीलसँग सम्बन्धित व्यक्ति रहेको अनुसन्धानबाट खुलेको थियो।

महाराष्ट्रका पूर्व प्रहरी महानिर्देशक तथा मुम्बईका पूर्व प्रहरी आयुक्त डी. शिवानन्दनले आफ्नो पुस्तक ‘द ब्रह्मास्त्र अनलिस्ड’ मा यस घटनाबारे विस्तृत विवरण दिएका छन्।

उनका अनुसार सन् १९९९ मा एक सूचनादाताबाट छोटा शकीलले आपराधिक गतिविधिबाट प्राप्त रकम प्रयोग गरेर हिन्दी फिल्म निर्माण गर्ने योजना बनाएको जानकारी प्राप्त भएको थियो।

उक्त रकम हवाला कारोबारमार्फत एक करोडपति हीरा व्यापारी तथा व्यवसायी भरत शाहसम्म पुर्‍याएर फिल्म निर्माणमा लगानी गर्ने योजना रहेको बताइएको थियो।

सूचना पाएपछि शिवानन्दनले तत्कालीन गृह मन्त्रालयका अतिरिक्त मुख्य सचिवसँग सम्पर्क गरी नाजिम रिज्वीको फोन निगरानीमा राख्ने अनुमति मागेका थिए। अनुमति प्राप्त भएपछि रिज्वी र छोटा शकीलबीच हुने नियमित कुराकानीको निगरानी सुरु भयो।

फोन संवादबाट फिरौतीको माग अस्वीकार गरेका कारण निर्माता तथा निर्देशक राकेश रोशनमाथि आक्रमण गर्ने योजना पनि सार्वजनिक भएको थियो। त्यही समयमा उनीहरू फिल्मको प्रचारप्रसार र प्रदर्शनबारे समेत छलफल गरिरहेका थिए।

यी घटनासँग सम्बन्धित विषयमा सन् २००० मा मुम्बई क्राइम ब्रान्चले मुद्दा दर्ता गर्‍यो। त्यसपछि नाजिम रिज्वी र अब्दुल रहीम खान पक्राउ परे। भरत शाहलाई सन् २००१ को जनवरीमा नियन्त्रणमा लिइयो।

मुद्दामा महाराष्ट्र संगठित अपराध नियन्त्रण ऐन (मकोका), भारतीय दण्ड संहिता र भारतीय हतियार ऐनअन्तर्गत अभियोग लगाइएको थियो।

सुनुवाइका क्रममा ७६ जना साक्षीको बयान लिइएको थियो। तीमध्ये १४ जना बलिउड कलाकार थिए। शिवानन्दनका अनुसार प्रीति जिन्टाबाहेक अन्य सबै कलाकारले आपराधिक गिरोहविरुद्ध बयान दिएका थिए।

करिब दुई वर्षसम्म चलेको मुद्दामा विशेष अदालतका न्यायाधीश एपी बंगलले भरत शाहलाई दोषी ठहर गरे। नाजिम रिज्वी र अब्दुल रहीम खानलाई भने ६ वर्षको कैद सजाय सुनाइयो।

अबु सलेम कसरी बने कुख्यात ग्याङस्टर ?

गुलशन कुमार हत्यामा जोडिएको अबु सलेमको आपराधिक यात्रा उत्तर प्रदेशको आजमगढबाट सुरु भएको थियो।

सन् १९९३ को मुम्बई बम विस्फोट हुनुअघि उनी दाउद इब्राहिमका भाइ अनीस इब्राहिमका लागि चालक तथा सामान ओसारपसार गर्ने काम गर्थे।

अनीसले फोनमार्फत उनलाई विभिन्न निर्देशन दिने गरेको बताइन्छ। त्यतिबेला अबु सलेमको दाउद इब्राहिमसँग प्रत्यक्ष सम्पर्क थिएन।

पत्रकार हुसैन जैदीका अनुसार सन् १९९३ मा अभिनेता सञ्जय दत्तले अनीस इब्राहिमलाई फोन गरी आफूलाई धम्की आइरहेको र सुरक्षाका लागि हतियार आवश्यक परेको बताएका थिए।

त्यसपछि अनीसले अबु सलेमलाई बोलाएर सञ्जय दत्तलाई मेसिन गन पुर्‍याउन निर्देशन दिएका थिए।

सलेमले मुम्बई बम विस्फोटपछि दिएको बयानमा सञ्जय दत्तलाई पहिलोपटक प्रत्यक्ष भेट्दा आफू निकै प्रभावित भएको उल्लेख गरेका थिए। भेटका क्रममा उनले सञ्जयलाई पटकपटक अँगालोसमेत हालेका थिए।

तर, सञ्जय दत्तले आफूलाई धेरै हतियार आवश्यक नभएको र एउटा भए पुग्ने बताएपछि सलेम बाँकी हतियार लिएर फर्किएका थिए।

त्यतिबेला सञ्चारमाध्यमले उनलाई ‘डन’ भन्न थाले पनि उनीविरुद्ध ठूलो आपराधिक घटना सार्वजनिक भएको थिएन। मुख्य रूपमा हतियार आपूर्तिमा उनको संलग्नता रहेको थियो।

पछि दुबई पुगेपछि अनीस इब्राहिमको मातहतमा रहेर उनले फोनमार्फत मानिसहरूलाई धम्क्याउन थाले। क्रमशः उनको प्रभाव बढ्दै गयो र गुलशन कुमार हत्यामा संलग्न भएपछि उनी भारतीय आपराधिक संसारमा चर्चित बने।

राकेश रोशन र राजीव रायमाथि पनि आक्रमण

बलिउडका निर्माता तथा निर्देशकलाई लक्षित गरी भएका घटनामध्ये राकेश रोशनमाथिको आक्रमण पनि चर्चित छ।

२१ जनवरी २००० मा अभिनेता ऋतिक रोशनका पिता तथा फिल्म निर्माता राकेश रोशनमाथि गोली प्रहार गरिएको थियो। एक आपराधिक गिरोहले मागेको फिरौती दिन अस्वीकार गरेपछि उनीमाथि आक्रमण भएको बताइएको थियो।

त्यसैगरी, फिल्म ‘गुप्त’ का निर्देशक राजीव रायमाथि सन् १९९७ मा आक्रमण भएको थियो।

मध्य मुम्बईस्थित आफ्नो कार्यालयबाट बाहिर निस्कँदै गर्दा अबु सलेम गिरोहसँग कथित सम्बन्ध भएका पाँच जना आक्रमणकारीले उनीमाथि गोली चलाएका थिए।

यसअघि नै धम्की प्राप्त गरेका कारण राजीव रायलाई सुरक्षा व्यवस्था मिलाइएको थियो। उनका अंगरक्षकहरूले आक्रमणकारीलाई रोक्न सफल भएका थिए। घटनाका क्रममा एक आक्रमणकारी घाइते भएको बताइएको थियो।

ग्याङस्टरहरूलाई बलिउडमा किन थियो चासो ?

पत्रकार चन्द्रमोहन पुप्पालाका अनुसार फिल्म उद्योगमा ठूलो आर्थिक सम्भावना देखेपछि आपराधिक गिरोहहरू यस क्षेत्रमा आकर्षित भएका थिए।

फिल्ममा नगद लगानी गरेर नाफा कमाउने उद्देश्य उनीहरूको प्राथमिकतामा थियो। त्यस्तै, चर्चित कलाकारसँग सम्बन्ध स्थापित गर्नु पनि उनीहरूका लागि प्रतिष्ठा र प्रभाव बढाउने माध्यम बनेको थियो।

सेलिब्रिटीसँग निकट सम्बन्ध रहेको देखाउन सके आपराधिक संसारमा आफ्नो दबदबा बढ्ने उनीहरूको सोच थियो।

कतिपय ग्याङस्टरले कलाकारलाई पार्टी तथा कार्यक्रममा आमन्त्रण गर्ने, फिल्ममा लगानी गर्ने र उद्योगभित्र आफ्नो पहुँच विस्तार गर्ने प्रयास गर्थे।

पुप्पालाका अनुसार अबु सलेमजस्ता व्यक्तिहरूले फिल्म निर्माणमा लगानी गर्ने, कलाकारलाई कथित संरक्षण दिने र विभिन्न मागमार्फत आफ्नो प्रभाव स्थापित गर्ने रणनीति अपनाएका थिए।

बलिउडमा फेरि फर्किंदै छ अन्डरवर्ल्डको त्रास ?

टाइगर श्रॉफको कारमाथि भएको गोलीबारीपछि बलिउडमा सन् १९९० को दशकको जस्तै आपराधिक त्रास पुनः फर्किन लागेको हो कि भन्ने प्रश्न उठेको छ।

बीबीसी हिन्दीले पत्रकार चन्द्रमोहन पुप्पालासँग यस विषयमा कुराकानी गरेको थियो। उनले यस्ता घटनालाई अन्डरवर्ल्डको पुनरागमनका रूपमा व्याख्या गर्न नमिल्ने धारणा राखेका छन्।

उनका अनुसार मुम्बईमा निश्चित अन्तरालमा यस्ता आपराधिक घटना दोहोरिँदै आएका छन्।

सन् २०२६ को फेब्रुअरीमा निर्देशक रोहित शेट्टीको घरनजिकै जुहूमा गोलीबारी भएको थियो। प्रहरीका अनुसार उक्त घटनामा शुभम लोणकर गिरोहको संलग्नता रहेको थियो। फिरौती असुल्ने र आतंक सिर्जना गर्ने उद्देश्यले आक्रमण गरिएको प्रहरीको भनाइ थियो।

त्यस्तै, सन् २०२५ को सेप्टेम्बरमा उत्तर प्रदेशको बरेलीमा अभिनेत्री दिशा पटानीका पिता जगदीश पटानीको घरबाहिर पनि गोलीबारी भएको थियो। उक्त घटनाको जिम्मेवारी गोल्डी बरार र रोहित गोदारासँग सम्बन्धित गिरोहले सामाजिक सञ्जालमार्फत लिएको थियो।

यद्यपि, महाराष्ट्र प्रहरीका पूर्व प्रमुख डी. शिवानन्दन भने सन् १९९० को दशकको जस्तो मुम्बईको माफिया आतंक अहिले नरहेको बताउँछन्।

उनका अनुसार दाउद इब्राहिम, छोटा शकील र अरुण गवलीजस्ता अपराधीको सञ्जाल पहिले मुम्बईमा गहिरोसँग फैलिएको थियो। उनीहरूका मुख्य नाइके विदेशमा बसेर गतिविधि सञ्चालन गर्थे भने स्थानीय सहयोगीहरूले मुम्बईमा आपराधिक सञ्जाल चलाउँथे।

शिवानन्दनका अनुसार अहिले देखिएका आपराधिक समूहहरूको संरचना र कार्यशैली विगतका माफिया गिरोहभन्दा फरक छ।

लरेन्स बिश्नोई र नयाँ पुस्ताका आपराधिक गिरोह

पछिल्लो समय भारतीय आपराधिक संसारमा लरेन्स बिश्नोईको नाम बारम्बार चर्चामा आउने गरेको छ।

उत्तर भारतसँग सम्बन्धित बिश्नोई लामो समयदेखि जेलमा छन्। तर, जेलभित्र रहेर पनि विभिन्न देशमा रहेका आफ्ना सहयोगीमार्फत आपराधिक गतिविधि सञ्चालन गर्ने गरेको आरोप उनीमाथि लाग्दै आएको छ।

धम्की दिने, गोलीबारी गर्ने र आक्रमणको जिम्मेवारी लिने घटनामा उनको गिरोहको नाम जोडिने गरेको छ।

कालो हरिणको शिकार प्रकरणलाई लिएर बिश्नोईले अभिनेता सलमान खानलाई सार्वजनिक रूपमा धम्की दिएका थिए। सन् १९९८ मा भएको उक्त घटनामा सलमान खानमाथि हरिणको शिकार गरेको आरोप लागेको थियो। बिश्नोई समुदायले चिङ्कारा र कालो हरिणलाई धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्त्वका साथ हेर्ने गर्छ।

अप्रिल २०२४ मा सलमान खानको मुम्बईस्थित घरबाहिर पाँच राउन्ड गोली प्रहार भएको थियो। त्यसको करिब छ महिनापछि सलमान खानसँग निकट सम्बन्ध रहेका राजनीतिज्ञ बाबा सिद्दिकीको हत्या भयो।

मुम्बई प्रहरीले यी दुवै घटनालाई बिश्नोई गिरोहसँग जोडेर अनुसन्धान गरेको छ। यद्यपि, बाबा सिद्दिकी हत्यामा लरेन्स बिश्नोईको व्यक्तिगत संलग्नता अदालतबाट प्रमाणित भएको छैन।

बिश्नोई गिरोहसँग जोडिएका केही गतिविधि प्रहरी अनुसन्धानमा आधारित छन् भने सामाजिक सञ्जालमा सार्वजनिक हुने कतिपय दाबीको स्वतन्त्र पुष्टि हुन बाँकी छ।

यही कारण वास्तविक आपराधिक गतिविधि र गिरोहको नाममा गरिने प्रचारबीच भिन्नता छुट्याउन चुनौती देखिएको छ।

गुलशन कुमार हत्यादेखि पछिल्ला गोलीबारीका घटनासम्म आइपुग्दा बलिउड र संगठित अपराधबीचको सम्बन्धले भारतीय फिल्म उद्योगमा सुरक्षा, आर्थिक पारदर्शिता र कलाकारहरूको संरक्षणसम्बन्धी प्रश्न फेरि उठाएको छ।