सञ्जय मिश्रा/न्युज कारखाना
रौतहट, २६ असोज । हिन्दु धर्मावलम्बीहरूको महान् पर्व बडादसैँ अर्थात् शारदीय नवरात्रको दोस्रो दिन आज नवदुर्गाको दोस्रो स्वरूप माता ब्रह्मचारिणीको पूजा–आराधना गरिन्छ। माता ब्रह्मचारिणीलाई तपस्या, त्याग, संयम, साधना, धैर्य र दृढ सङ्कल्पकी देवीका रूपमा पूजा गर्ने धार्मिक परम्परा छ।
नवरात्रका नौ दिनमा नवदुर्गाका नौवटा स्वरूपको पूजा गर्ने परम्पराअनुसार दोस्रो दिन माता ब्रह्मचारिणीको आराधना गरिन्छ। धार्मिक मान्यताअनुसार उहाँको पूजा गर्दा साधकमा आत्मबल, धैर्य, अनुशासन र कठिन परिस्थितिको सामना गर्ने शक्ति बढ्ने विश्वास गरिन्छ।
माता ब्रह्मचारिणीको महिमा धार्मिक अनुष्ठानमा मात्र सीमित छैन। उहाँको स्वरूपले मानिसलाई लक्ष्य प्राप्तिका लागि निरन्तर प्रयास गर्न, आफ्नो मन र व्यवहारमा संयम राख्न तथा कठिन समयमा पनि सत्यको मार्ग नछाड्न प्रेरणा दिन्छ।
१. माता ब्रह्मचारिणी को हुन्? नामको अर्थ र महत्त्व
‘ब्रह्मचारिणी’ शब्द संस्कृत भाषाबाट आएको हो। यसलाई सामान्यतः दुई भागमा बुझ्न सकिन्छ—’ब्रह्म’ अर्थात् परम सत्य, आध्यात्मिक ज्ञान वा परम तत्त्व र ‘चारिणी’ अर्थात् त्यस मार्गमा हिँड्ने वा आचरण गर्ने।
यस अर्थमा ब्रह्मचारिणी भन्नाले ब्रह्मज्ञान, तपस्या, साधना र संयमको मार्गमा निरन्तर अघि बढ्ने देवी भन्ने बुझिन्छ।
नवदुर्गाको दोस्रो स्वरूपका रूपमा माता ब्रह्मचारिणीलाई अत्यन्त शान्त, सौम्य र तपस्विनी स्वरूपमा चित्रण गरिन्छ। उहाँको स्वरूपले बाहिरी वैभवभन्दा आन्तरिक शक्ति, भोगभन्दा त्याग र क्षणिक सुखभन्दा उच्च उद्देश्यलाई महत्त्व दिन सिकाउँछ।
धार्मिक मान्यताअनुसार माता ब्रह्मचारिणीको आराधनाले भक्तलाई आत्मसंयम, सहनशीलता, ज्ञान र साधनाप्रति समर्पित हुने प्रेरणा प्राप्त हुन्छ।
२. माता ब्रह्मचारिणीको उत्पत्ति र पौराणिक कथा
हिन्दु पौराणिक परम्परामा माता ब्रह्मचारिणीलाई माता पार्वतीको तपस्विनी स्वरूप मानिन्छ। पौराणिक कथाअनुसार हिमालयकी पुत्री पार्वतीले भगवान् शिवलाई पतिका रूपमा प्राप्त गर्न कठोर तपस्या गरेकी थिइन्।
देवर्षि नारदको सल्लाह र आध्यात्मिक प्रेरणाबाट पार्वतीले भगवान् शिवलाई प्राप्त गर्ने सङ्कल्प लिएको कथन पाइन्छ। त्यसपछि उहाँले कठिन तपस्या र साधनाको मार्ग अपनाउनुभयो।
कथाअनुसार उहाँले लामो समयसम्म फलफूल, पात र अन्ततः अत्यन्त सीमित आहारमा निर्भर रहेर तपस्या गर्नुभयो। उहाँको तपस्या यति कठोर थियो कि उहाँले पातसमेत त्याग्नुभएको वर्णन पाइन्छ। यसैसँग सम्बन्धित भएर उहाँलाई ‘अपर्णा’ नामले समेत चिनिन्छ।
यहाँ उल्लेखित तपस्याको कथा देवीको अटल सङ्कल्प, धैर्य र समर्पणको प्रतीकका रूपमा बुझिन्छ। उहाँको कठोर साधनाबाट प्रसन्न भएर भगवान् शिवले उहाँलाई स्वीकार गर्नुभएको पौराणिक विश्वास छ।
यसरी माता ब्रह्मचारिणीको कथा भगवान् शिवलाई पति रूपमा प्राप्त गर्ने प्रसङ्गमा मात्र सीमित छैन। यसले आफ्नो लक्ष्यप्रति पूर्ण निष्ठा राख्दा कठिनाइका बीच पनि अगाडि बढ्न सकिन्छ भन्ने आध्यात्मिक सन्देश दिन्छ।
नोट: यो वर्णन हिन्दु पौराणिक तथा धार्मिक मान्यतामा आधारित हो। यसलाई ऐतिहासिक रूपमा प्रमाणित घटनाको विवरणका रूपमा लिनु हुँदैन।
३. माता ब्रह्मचारिणीको स्वरूप र त्यसको प्रतीकात्मक अर्थ
माता ब्रह्मचारिणीको स्वरूपमा विभिन्न आध्यात्मिक सन्देश लुकेका छन्।
- शुभ्र वस्त्र: पवित्रता, शान्ति, सरलता र निष्कपटताको प्रतीक।
- दाहिने हातमा जपमाला: मन्त्रजप, ध्यान, साधना र आध्यात्मिक ज्ञानको प्रतीक।
- बायाँ हातमा कमण्डलु: तपस्या, त्याग, संयम र सादगीपूर्ण जीवनको प्रतीक।
- शान्त र सौम्य अनुहार: धैर्य, मानसिक स्थिरता र आत्मनियन्त्रणको प्रतीक।
- तपस्विनी स्वरूप: लक्ष्य प्राप्तिका लागि निरन्तर मेहनत, समर्पण र कठिनाइ सहने क्षमताको प्रतीक।
देवीको यो स्वरूपले मानिसलाई आफ्नो मन स्थिर राख्न, अनावश्यक इच्छामाथि नियन्त्रण गर्न र जीवनमा असल उद्देश्यका लागि निरन्तर प्रयास गर्न प्रेरणा दिन्छ।
४. माता ब्रह्मचारिणीको पूजा विधि
नवरात्रको दोस्रो दिन माता ब्रह्मचारिणीको पूजा घर, मन्दिर वा पूजास्थलमा श्रद्धापूर्वक गर्न सकिन्छ। पूजाका लागि महँगो सामग्रीभन्दा स्वच्छता, श्रद्धा र भक्तिभावलाई महत्त्व दिइन्छ।
पूजाका लागि आवश्यक सामग्री
- माता ब्रह्मचारिणीको तस्बिर वा मूर्ति
- सफा पूजा आसन र पूजास्थल
- जल वा उपलब्ध भएमा गङ्गाजल
- दीप, घिउ वा तेल र बत्ती
- धूप, अगरबत्ती र चन्दन
- अक्षता, कुमकुम र फूल
- फलफूल, मिश्री वा चिनी
- दूध, दही, मह र घिउबाट तयार गरिएको पञ्चामृत (इच्छाअनुसार)
- प्रसाद र शुद्ध जल
चरणबद्ध पूजा विधि
पहिलो चरण : स्नान र शुद्धता
बिहान उठेर स्नान गर्नुहोस्। सफा वस्त्र लगाई पूजास्थल सफा गर्नुहोस् र माता ब्रह्मचारिणीको तस्बिर वा मूर्ति स्थापना गरी मन शान्त पार्नुहोस्।
दोस्रो चरण : दीप प्रज्वलन र सङ्कल्प
दीप प्रज्वलन गरी आफ्नो परिवारको सुख, शान्ति, स्वास्थ्य, सद्बुद्धि र कल्याणको कामना गर्नुहोस्। मनमनै श्रद्धापूर्वक पूजाको सङ्कल्प लिनुहोस्।
तेस्रो चरण : देवीलाई सामग्री अर्पण
देवीलाई जल, चन्दन, अक्षता, फूल र धूप अर्पण गर्नुहोस्। परम्पराअनुसार सेतो फूल, चमेली, फलफूल, मिश्री वा चिनीको प्रसाद चढाउन सकिन्छ।
चौथो चरण : मन्त्रजप र ध्यान
माता ब्रह्मचारिणीको मूल मन्त्र श्रद्धापूर्वक जप गर्नुहोस्। आफ्नो क्षमताअनुसार ११, २१, १०८ वा सुविधाअनुसार पटक मन्त्र दोहोर्याउन सकिन्छ।
पाँचौँ चरण : आरती र प्रसाद वितरण
माता दुर्गाको आरती वा ब्रह्मचारिणी माताको स्तुति गर्नुहोस्। अन्त्यमा क्षमायाचना गर्दै परिवारका सदस्यलाई प्रसाद वितरण गर्नुहोस्।
यी चरण सामान्य घरेलु पूजाका लागि हुन्। परिवार, क्षेत्र र परम्पराअनुसार पूजाविधिमा केही भिन्नता हुन सक्छ।
५. माता ब्रह्मचारिणीको मूल मन्त्र, प्रार्थना र जप
मूल मन्त्र
ॐ देवी ब्रह्मचारिण्यै नमः॥
अर्थ: माता ब्रह्मचारिणीलाई मेरो श्रद्धापूर्वक प्रणाम।
प्रार्थना मन्त्र
दधाना करपद्माभ्यामक्षमालाकमण्डलुम्।
देवी प्रसीदतु मयि ब्रह्मचारिण्यनुत्तमा॥
भावार्थ: हातमा जपमाला र कमण्डलु धारण गर्नुहुने परम श्रेष्ठ माता ब्रह्मचारिणी मप्रति प्रसन्न हुनुहोस् र आफ्नो कृपा प्रदान गर्नुहोस्।
स्तुति मन्त्र
या देवी सर्वभूतेषु माँ ब्रह्मचारिणी रूपेण संस्थिता।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः॥
भावार्थ: सम्पूर्ण प्राणीमा माता ब्रह्मचारिणीको स्वरूपमा विराजमान देवीलाई बारम्बार नमस्कार छ।
मन्त्र उच्चारण गर्न कठिन भएमा देवीको नाम श्रद्धापूर्वक स्मरण गरेर पनि पूजा गर्न सकिन्छ। मन्त्रजपको सङ्ख्याभन्दा भक्तिभाव, एकाग्रता र सदाचारलाई महत्त्व दिनु उपयुक्त हुन्छ।
६. माता ब्रह्मचारिणीलाई के चढाउने?
धार्मिक परम्परामा माता ब्रह्मचारिणीलाई सात्त्विक र सरल सामग्री अर्पण गर्ने चलन छ।
- सेतो फूल तथा चमेली: पवित्रता, शान्ति र भक्तिभावको प्रतीकका रूपमा अर्पण गरिन्छ।
- मिश्री वा चिनी: प्रसादका रूपमा चढाउने प्रचलन छ।
- फलफूल: सात्त्विक प्रसादका रूपमा अर्पण गर्न सकिन्छ।
- दूध वा पञ्चामृत: आफ्नो पारिवारिक परम्पराअनुसार चढाउन सकिन्छ।
देवीलाई कुनै निश्चित सामग्री अनिवार्य रूपमा चढाउनैपर्छ भन्नेभन्दा पनि स्वच्छता, श्रद्धा र आफ्नो सामर्थ्यअनुसार पूजा गर्नु महत्त्वपूर्ण मानिन्छ।
७. माता ब्रह्मचारिणीको पूजा गर्दा के फल प्राप्त हुन्छ?
हिन्दु धार्मिक विश्वासअनुसार माता ब्रह्मचारिणीको पूजा–आराधनाबाट निम्न आध्यात्मिक लाभ प्राप्त हुने मान्यता छ।
क. आत्मबल र मानसिक दृढता
देवीको आराधनाले कठिन परिस्थितिमा पनि हिम्मत नहार्ने, आफ्नो लक्ष्यमा केन्द्रित रहने र धैर्य कायम गर्ने प्रेरणा मिल्ने विश्वास गरिन्छ।
ख. ज्ञान र एकाग्रतामा वृद्धि
विद्यार्थी, साधक र अध्ययनमा संलग्न व्यक्तिहरूले देवीको पूजा गर्दा अनुशासन, एकाग्रता र ज्ञानप्रतिको समर्पणको प्रेरणा प्राप्त गर्ने धार्मिक विश्वास छ।
ग. मनको शान्ति र संयम
पूजा, मन्त्रजप र ध्यानले मनलाई शान्त राख्न तथा रिस, अधैर्य र आवेगलाई नियन्त्रण गर्ने अभ्यासमा सहयोग पुर्याउन सक्छ।
घ. लक्ष्य प्राप्तिका लागि प्रेरणा
देवीको तपस्याको कथाले कठिनाइका बीच पनि निरन्तर प्रयास गर्न, जिम्मेवारी पूरा गर्न र आफ्नो सङ्कल्पमा दृढ रहन सिकाउँछ।
ङ. पारिवारिक सुख र कल्याणको कामना
भक्तजनले परिवारमा सुख, शान्ति, सद्भाव, समृद्धि र आपसी प्रेम कायम रहोस् भनेर देवीसँग प्रार्थना गर्ने परम्परा छ।
यी लाभ धार्मिक आस्था र आध्यात्मिक परम्परामा आधारित मान्यताहरू हुन्। पूजा गरेकै कारण निश्चित भौतिक सफलता, रोगमुक्ति वा कुनै मनोकामना पूरा हुने वैज्ञानिक ग्यारेन्टी भने हुँदैन। नियमित साधना, सकारात्मक सोच र व्यावहारिक प्रयासलाई सँगसँगै अघि बढाउनु उचित हुन्छ।
८. नवरात्रको दोस्रो दिन व्रत बस्दा ध्यान दिनुपर्ने कुरा
माता ब्रह्मचारिणीको पूजा गर्ने भक्तजनले आफ्नो परम्परा र स्वास्थ्यअनुसार व्रत बस्न सक्छन्।
- बिहान स्नान गरेर स्वच्छ वस्त्र लगाउने।
- सात्त्विक भोजन गर्ने वा आफ्नो क्षमताअनुसार व्रत बस्ने।
- झूट, क्रोध, द्वेष, हिंसा र अनावश्यक विवादबाट टाढा रहने प्रयास गर्ने।
- मन्त्रजप, ध्यान, भजन तथा धार्मिक ग्रन्थको पाठ गर्ने।
- असहाय, गरिब तथा आवश्यकतामा परेका व्यक्तिलाई सकेसम्म सहयोग गर्ने।
- दिनभरि शान्त, संयमित र सद्भावपूर्ण व्यवहार गर्ने।
स्वास्थ्यसम्बन्धी सावधानी: लामो समय भोकै वा पानी नखाई बस्न सबैका लागि उपयुक्त हुँदैन। बालबालिका, वृद्धवृद्धा, गर्भवती तथा नियमित औषधि सेवन गर्नुपर्ने व्यक्तिले आफ्नो स्वास्थ्यलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। आवश्यक परे चिकित्सकको सल्लाहअनुसार व्रतको स्वरूप तय गर्नु उचित हुन्छ।
९. माता ब्रह्मचारिणीको पूजाबाट प्राप्त हुने मुख्य सन्देश
माता ब्रह्मचारिणीको जीवनकथाले तीनवटा महत्त्वपूर्ण कुरा सिकाउँछ।
पहिलो, सफलताका लागि धैर्य आवश्यक छ। कुनै पनि लक्ष्य एकै दिनमा प्राप्त नहुन सक्छ। निरन्तर प्रयास र अनुशासनले मानिसलाई लक्ष्यतर्फ अघि बढाउँछ।
दोस्रो, आत्मसंयम नै आन्तरिक शक्तिको आधार हो। आफ्नो बोली, व्यवहार, इच्छा र क्रोधलाई नियन्त्रण गर्न सक्ने व्यक्तिले कठिन अवस्थामा पनि विवेकपूर्ण निर्णय लिन सक्छ।
तेस्रो, श्रद्धासँगै कर्म पनि आवश्यक छ। पूजा–आराधनाले मानिसलाई आध्यात्मिक प्रेरणा दिन्छ भने व्यवहारमा इमानदारी, परिश्रम, करुणा र जिम्मेवारी अपनाउँदा जीवनलाई सकारात्मक दिशामा अघि बढाउन सकिन्छ।
यसैले माता ब्रह्मचारिणीको आराधना केवल धार्मिक कर्मकाण्ड मात्र नभई जीवनलाई अनुशासित, धैर्यवान् र उद्देश्यपूर्ण बनाउने अवसरका रूपमा पनि लिन सकिन्छ।
१०. माता ब्रह्मचारिणीको पूजा गर्दा गर्न सकिने प्रार्थना
हे माता ब्रह्मचारिणी!
हामी सबैका मनमा सद्बुद्धि, आत्मबल, धैर्य र सत्यको मार्गमा हिँड्ने शक्ति प्रदान गर्नुहोस्। हाम्रा मनबाट क्रोध, लोभ, अहङ्कार, ईर्ष्या र नकारात्मक विचार हटाई प्रेम, करुणा, सद्भाव र परोपकारको भावना जगाइदिनुहोस्।
हाम्रो परिवारमा सुख, शान्ति, स्वास्थ्य र समृद्धि कायम रहोस्। विद्यार्थीमा ज्ञान र एकाग्रता, युवामा ऊर्जा र सदाचार, समाजमा एकता र राष्ट्रमा शान्ति तथा प्रगति कायम होस्।
हामीलाई कठिनाइमा विचलित नहुने, दुःखमा धैर्य राख्ने र सफलता प्राप्त हुँदा विनम्र रहने शक्ति प्रदान गर्नुहोस्।