‘बाजीगर’देखि ‘जवान’सम्म : एन्टी हिरोको भूमिकाबाट सुपरस्टार बनेका शाहरुख खानको ३० वर्षे यात्रा

तर, शाहरुखलाई बलिउडमा स्थापित गराउने निर्णायक वर्ष सन् १९९३ बन्यो। उक्त वर्ष उनका दुई फिल्म ‘बाजीगर’ र ‘डर’ प्रदर्शनमा आए। यी दुवै फिल्ममा उनले परम्परागत नायकभन्दा फरक नकारात्मक चरित्र अर्थात् एन्टी हिरोको भूमिका निर्वाह गरेका थिए।

आज शाहरुख खानलाई ‘किङ अफ रोमान्स’का रूपमा चिनिन्छ। तर, उनको सुपरस्टार बन्ने यात्राको जग भने प्रेमकथाले होइन, जोखिमपूर्ण र नकारात्मक चरित्रले तयार पारेको थियो।

सन् १९९३ मा ‘बाजीगर’बाट सुरु भएको उनको एन्टी हिरोको यात्रा तीन दशकपछि सन् २०२३ मा प्रदर्शनमा आएको ‘जवान’सम्म आइपुगेको छ। यस अवधिमा उनले समय र समाजअनुसार फरक स्वरूपका एन्टी हिरो पात्रलाई पर्दामा उतारेका छन्।

रोमान्टिक हिरोदेखि व्यवस्थालाई चुनौती दिने पात्रसम्म

वरिष्ठ फिल्म पत्रकार नम्रता जोशीका अनुसार ‘बाजीगर’ र ‘डर’मा शाहरुखले निर्वाह गरेका नकारात्मक पात्रको व्यवहार एउटी युवतीप्रतिको प्रेम र आकर्षणबाट निर्देशित थियो। तर, पछि उनले आफ्नो छवि परिवर्तन गर्दै आधुनिक र विश्वव्यापी पहिचान बनाएका रोमान्टिक नायकका रूपमा आफूलाई स्थापित गरे।

जोशीका अनुसार पछिल्ला वर्षमा नयाँ शैलीमा प्रस्तुत हुने उनका केही प्रयास सफल हुन सकेनन्। तर, सन् २०२३ मा ‘पठान’ र ‘जवान’मार्फत उनले पुनरागमन गरे।

विशेषगरी ‘जवान’मा शाहरुखले राज्यसत्ता र व्यवस्थामाथि प्रश्न उठाउने पात्र निर्वाह गर्नु महत्त्वपूर्ण रहेको उनको विश्लेषण छ।

‘बाजीगर’मा व्यक्तिगत प्रेम र प्रतिशोधका कारण अपराध गर्ने पात्र र ‘जवान’मा समग्र शासन प्रणालीलाई चुनौती दिने पात्रबीच ठूलो अन्तर रहेको जोशीको भनाइ छ।

‘बाजीगर’ले बदलिदिएको नायकको परिभाषा

अब्बास–मस्तानको निर्देशनमा बनेको ‘बाजीगर’ सन् १९९३ नोभेम्बर १३ मा प्रदर्शनमा आएको थियो।

त्यतिबेला टेलिशृंखला र केही फिल्ममा मात्र अभिनय गरेका शाहरुखले यसमा निर्दयी हत्याराको भूमिका निर्वाह गरेका थिए। फिल्मको मुख्य पात्रले आफ्नो उद्देश्य पूरा गर्न एकपछि अर्को अपराध गर्छ, तर उसमा त्यसप्रति कुनै पश्चात्ताप देखिँदैन।

फिल्मको सुरुवातमा शाहरुख र शिल्पा शेट्टीबीच रोमान्टिक दृश्य तथा गीत प्रस्तुत गरिन्छ। उनीहरू विवाह गर्ने तयारीमा समेत पुग्छन्। तर, अचानक शाहरुखले शिल्पालाई अग्लो भवनबाट खसालेर हत्या गर्छन्।

रोमान्टिक वातावरणबाट एकाएक हत्याको दृश्यमा पुग्ने फिल्मको यो प्रस्तुति त्यसबेलाको हिन्दी सिनेमाका लागि निकै असामान्य थियो।

त्यतिबेला सलमान खान ‘मैने प्यार किया’मार्फत प्रेमका लागि त्याग गर्न तयार नायकका रूपमा स्थापित थिए। आमिर खान पनि ‘कयामत से कयामत तक’मा प्रेमका लागि ज्यान दिने पात्रका रूपमा देखिएका थिए।

तर, ‘बाजीगर’मा अजय शर्मा अर्थात् विक्की मल्होत्राको भूमिकामा देखिएका शाहरुखले नायकप्रतिको परम्परागत बुझाइ नै बदलिदिए।

फरक भूमिका रोज्ने साहस

फिल्म इतिहासकार अमृत गंगरका अनुसार शाहरुखले आफ्नो अभिनय यात्रा सुरु गर्दादेखि नै परम्परागतभन्दा फरक कथावस्तु र पात्र रोजेका थिए।

उनले मणि कौलको फिल्म ‘अहमक’ र ‘माया मेमसाब’मा अभिनय गरेका थिए। त्यस्तै, टेलिशृंखला ‘सर्कस’बाट पनि दर्शकमाझ परिचित थिए।

तर, ‘बाजीगर’को व्यावसायिक सफलताले उनलाई फरक पहिचान दिलायो। गंगरका अनुसार यो फिल्मले शाहरुखको अभिनय क्षमता र जोखिमपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्न सक्ने सामर्थ्य प्रमाणित गरेको थियो।

यस्तै, निर्देशक यश चोपडाले पनि ‘डर’मा उनलाई नकारात्मक पात्रको जिम्मेवारी दिएका थिए। त्यतिबेला स्थापित नायकहरूले खलनायकको भूमिका रोज्न हिचकिचाउने अवस्था थियो।

‘बाजीगर’को मुख्य भूमिका निर्वाह गर्न धेरै चर्चित अभिनेताले रुचि नदेखाएको बताइन्छ। फिल्म क्षेत्रमा नयाँ हुँदाहुँदै पनि शाहरुखले उक्त चुनौती स्वीकार गरे।

‘बाजीगर’ प्रदर्शन भएको करिब एक महिनापछि सन् १९९३ डिसेम्बर २४ मा यश चोपडाको ‘डर’ प्रदर्शनमा आयो।

यस फिल्ममा शाहरुखले राहुल नाम गरेका मानसिक रूपमा अस्थिर युवकको भूमिका निर्वाह गरेका थिए। एकतर्फी प्रेमका कारण ऊ आफूले मन पराएकी युवती र उनका प्रेमीका लागि खतरनाक बन्न पुग्छ। अहिलेको भाषामा उक्त व्यवहारलाई स्टकिङ अर्थात् कसैलाई निरन्तर पछ्याउने र मानसिक यातना दिने प्रवृत्तिका रूपमा बुझ्न सकिन्छ।

‘डर’को भूमिका शाहरुखसम्म कसरी आइपुग्यो?

‘डर’मा राहुलको भूमिका सुरुमा अभिनेता ऋषि कपूरलाई प्रस्ताव गरिएको थियो। ऋषिले आफ्नो आत्मकथा ‘खुल्लम खुल्ला’मा यसबारे उल्लेख गरेका छन्।

उनका अनुसार आफूले यसअघि यश चोपडासँग ‘चाँदनी’जस्तो रोमान्टिक फिल्ममा काम गरिसकेको र नकारात्मक भूमिकामा अभिनय गरेको अर्को फिल्म सफल नभएकाले उनले प्रस्ताव स्वीकार गरेनन्।

बरु उनले शाहरुखको नाम सुझाएका थिए। शाहरुख प्रतिभाशाली र चलाख अभिनेता भएकाले उक्त भूमिकाका लागि उपयुक्त हुने ऋषिको धारणा थियो।

त्यसपछि उक्त भूमिका आमिर खान र अजय देवगनसम्म पुगेको थियो। उनीहरूले अस्वीकार गरेपछि अन्ततः शाहरुखले राहुलको चरित्र निर्वाह गर्ने अवसर पाए।

‘बाजीगर’का विक्की र ‘डर’का राहुल दुवै पात्रका गतिविधि दर्शकमा घृणा उत्पन्न गराउने खालका थिए। तर, शाहरुखको अभिनयले यी पात्रलाई पर्दामा प्रभावशाली बनायो। दर्शकको ठूलो हिस्सा उनीहरूकै पक्षमा आकर्षित भएको देखिन्थ्यो।

१९९० को दशकले जन्माएको फरक छवि

फिल्म इतिहासकार अमृत गंगरका अनुसार सन् १९९० को दशक सामाजिक तथा सांस्कृतिक परिवर्तनको समय थियो। त्यसबेला युवापुस्ताले परम्परागत फिल्मी पात्रभन्दा फरक चरित्र खोजिरहेको थियो।

शाहरुखका नकारात्मक भूमिकामा प्रेम, यौन आकर्षण, आवेग र अस्थिर मनोविज्ञानको मिश्रण देखिन्थ्यो। यही फरकपनले उनलाई युवा दर्शकमाझ लोकप्रिय बनाएको गंगरको विश्लेषण छ।

‘डर’मा राहुलले आफ्नी आमाको मृत्यु भइसकेको भए पनि उनीसँग फोनमा कुरा गरेको दृश्य निकै चर्चित छ। त्यस्तै, छुरीले आफ्नै छातीमा ‘किरण’ लेख्ने दृश्यले पनि पात्रको असामान्य मनोविज्ञान प्रस्तुत गर्छ।

अर्को चर्चित दृश्यमा सन्नी देओलको पात्रले भेष बदलेर बसेका राहुललाई पछ्याउँदै दौडिन्छ। करिब तीन मिनेट लामो उक्त दृश्यमा दर्शकलाई राहुल गलत पात्र हो भन्ने थाहा हुँदाहुँदै पनि शाहरुखको अभिनयले उनीहरूमध्ये धेरैलाई आकर्षित गरेको थियो।

यद्यपि, ‘डर’मा देखाइएको व्यवहारलाई विषाक्त र अस्वस्थ प्रेमको उदाहरण भन्दै आलोचना पनि भएको थियो।

एन्टी हिरोबाट बने ‘किङ खान’

‘दिलवाले दुल्हनिया ले जायेंगे’, ‘दिल तो पागल है’ र ‘कुछ कुछ होता है’जस्ता फिल्मले शाहरुखलाई रोमान्टिक नायकका रूपमा स्थापित गरे।

यी फिल्मको सफलताले उनलाई ‘किङ खान’को उपाधिसम्म पुर्‍यायो। तर, त्यस सफलताको आधार तयार पार्न ‘बाजीगर’ र ‘डर’का भूमिकाले महत्त्वपूर्ण योगदान दिएका थिए।

त्यसपछि पनि उनले ‘अञ्जाम’, ‘माया मेमसाब’ र ‘ओ डार्लिङ ! ये है इन्डिया’जस्ता फिल्ममा फरक चरित्र निर्वाह गरे।

उनको फिल्मी यात्रा भने सधैँ सफलतामै सीमित रहेन। कतिपय फिल्मले अपेक्षित व्यापार गर्न सकेनन्। स्थापित सुपरस्टारको छविभन्दा फरक भूमिका रोजेको भन्दै उनले आलोचनासमेत खेप्नुपर्‍यो।

समयक्रममा उनले बक्स अफिसमा थुप्रै कीर्तिमान बनाए। तर, एक समय उनको लोकप्रियता घटेको र फिल्मी करिअर ओरालो लागेको टिप्पणी पनि हुन थाल्यो। लामो समयसम्म उनी ठूलो पर्दाबाट टाढा रहे।

यस अवधिमा उनका सार्वजनिक अभिव्यक्तिलाई लिएर राजनीतिक विवादसमेत सिर्जना भए। उनका छोरा आर्यन खान लागूऔषधसम्बन्धी मुद्दामा पक्राउ परेर जेल पुगेका थिए। यी घटनाक्रमबीच शाहरुख लामो समय सार्वजनिक रूपमा कम बोले।

‘पठान’ र ‘जवान’बाट पुनरागमन

सन् २०२३ मा ‘पठान’ र त्यसपछि ‘जवान’को सफलतासँगै शाहरुखले आफ्नो स्टारडम पुनः प्रमाणित गरे।

‘जवान’मा उनले आजाद राठौरको भूमिका निर्वाह गरेका छन्। यो पात्र पनि परम्परागत नायकभन्दा फरक छ। उसले भ्रष्टाचार र अन्यायविरुद्ध समूह बनाएर संघर्ष गर्छ। आवश्यक पर्दा कानुनसमेत आफ्नै हातमा लिन्छ।

तर, ‘बाजीगर’का विक्की र ‘डर’का राहुलभन्दा आजादको चरित्र फरक छ। उनी मानिसको हत्या गर्नेभन्दा पनि अन्यायमा परेकाहरूको जीवन बचाउने र व्यवस्थागत कमजोरीविरुद्ध आवाज उठाउने पात्रका रूपमा प्रस्तुत भएका छन्।

फिल्मको चर्चित संवाद ‘बेटेलाई हात लगाउनुअघि बाउसँग कुरा गर’ ले पनि दर्शकमाझ व्यापक चर्चा पाएको थियो। दर्शकले यस संवादलाई आ–आफ्नो सामाजिक तथा राजनीतिक दृष्टिकोणअनुसार व्याख्या गरेका थिए।

यद्यपि, फिल्म पत्रकार नम्रता जोशी ‘जवान’बाट पूर्ण रूपमा प्रभावित छैनन्। उनका अनुसार फिल्म व्यावसायिक रूपमा सफल भए पनि यसको प्रस्तुति पुरुषप्रधान छ।

शाहरुखले महिला पात्रलाई पनि महत्त्व दिने प्रयास गरे पनि लैंगिक समानताको चित्रण प्रभावकारी हुन नसकेको उनको टिप्पणी छ। जोशीलाई ‘चक दे इन्डिया’मा महिला खेलाडीको टोलीलाई सफलतातर्फ डोर्‍याउने शाहरुखको भूमिका बढी प्रभावशाली लाग्छ।

विवादबीच बनेको ‘बाजीगर’को कथा

‘बाजीगर’को निर्माणसँग जोडिएको एउटा रोचक प्रसंग पनि छ।

फिल्मको छायांकन सन् १९९२ डिसेम्बरमा सुरु भएको थियो। तर, मुम्बईमा भएको साम्प्रदायिक दंगाका कारण केही महिनासम्म काम रोक्नुपरेको थियो। अवस्था सामान्य भएपछि छायांकन पुनः सुरु गरिएको थियो।

फिल्मका लागि श्रीदेवी र माधुरी दीक्षितलगायत अभिनेत्रीहरूसँग छलफल भएको थियो। श्रीदेवीले काजोल र शिल्पा शेट्टीले निर्वाह गरेका दुवै दिदीबहिनीका भूमिका आफैँ गर्न चाहेको बताएकी थिइन्।

तर, निर्देशकलाई स्थापित अभिनेत्रीको हत्या गर्ने दृश्य दर्शकले सहज रूपमा स्वीकार नगर्न सक्ने चिन्ता थियो। त्यसैले अन्ततः ती भूमिकामा काजोल र शिल्पा शेट्टीलाई लिइयो।

फिल्ममा दिलीप ताहिलले मदन चोपडाको भूमिका निर्वाह गरेका थिए। उनीसँग बदला लिन शाहरुखको पात्र अजय शर्माले आफ्नो पहिचान परिवर्तन गरी विक्की अर्थात् बाजीगरको रूप धारण गर्छ।

केही समयअघि ‘द अनट्रिगर्ड’ नामक पोडकास्टमा दिलीप ताहिलले लन्डनको हिथ्रो विमानस्थलमा भएको एउटा घटना सुनाएका थिए।

उनका अनुसार विमानस्थलमा एक युवती उनीनजिक आएर ‘बाजीगर’मा शाहरुखलाई किन यति धेरै कुटेको भन्दै प्रश्न गरेकी थिइन्। ती युवती शाहरुखकी प्रशंसक थिइन् र फिल्ममा आफ्नो प्रिय अभिनेतामाथि भएको व्यवहारप्रति असन्तुष्ट थिइन्।

यो घटनाले पनि शाहरुखले नकारात्मक पात्र निर्वाह गर्दा समेत दर्शकको मन जित्न सकेको देखाउँछ।

उनको अभिनय यात्रा भने ‘बाजीगर’ र ‘डर’मै सीमित रहेन। ‘दिलवाले दुल्हनिया ले जायेंगे’मा राज, ‘चक दे इन्डिया’मा कबिर खान, ‘स्वदेश’मा मोहन भार्गव, ‘पहेली’मा किशनलाल, ‘यस बोस’मा राहुल र ‘जिरो’मा बौवा सिंहजस्ता फरक पात्रमार्फत उनले आफ्नो अभिनयको दायरा विस्तार गरे।

कसैले उनलाई पर्दामा आदर्श नायकका रूपमा देखे, कसैले खलनायकका रूपमा त कसैले एन्टी हिरोका रूपमा। तर, यी सबै भूमिकाले शाहरुख एउटै छविमा सीमित रहने अभिनेता होइनन् भन्ने प्रमाणित गरेका छन्।

जोखिमपूर्ण भूमिका रोज्ने साहस, फरक चरित्रमा आफूलाई ढाल्ने क्षमता र दर्शकसँग जोडिने अभिनयकै कारण उनी बलिउडका सबैभन्दा सफल सुपरस्टारमध्ये एक बन्न सफल भएका हुन्।