कथावस्तु : दुई बालक, दुई संसार
चलचित्रको कथा एउटा सम्पन्न परिवारको आधुनिक घरबाट सुरु हुन्छ। घरमा एक्लै रहेको धनी परिवारको बालकको भूमिकामा रवि किरण देखिएका छन्। उसका आमाबुबा घरमा हुँदैनन्। कोठाभरि महँगा र आधुनिक खेलौनाहरू छन्। कोका–कोला पिउँदै र मिकी माउसको टोपी लगाएर खेलिरहेको बालकसँग आवश्यक भौतिक सुविधा सबै उपलब्ध छन्। तर, उसको व्यवहार र अनुहारमा एक्लोपन तथा दिक्दारी झल्किन्छ।
खेलिरहेकै क्रममा उसको ध्यान झ्यालबाहिर पुग्छ। घरको तल रहेको विपन्न बस्तीमा अर्को बालक आफ्नै तरिकाले रमाइरहेको हुन्छ। बाबु विश्वासले अभिनय गरेको उक्त सडक बालकसँग महँगा खेलौना छैनन्। उसका खेल्ने सामग्री भनेका एउटा बाँसुरी, सानो ड्रम र कागजको चङ्गा हुन्। सीमित साधन भए पनि उसको अनुहारमा खुसी र स्वतन्त्रताको भाव देखिन्छ।
झ्यालबाट विपन्न बालकलाई देखेपछि धनी बालकमा प्रतिस्पर्धात्मक भावना जाग्छ। त्यसपछि दुई बालकबीच संवादरहित खेलौना प्रतिस्पर्धा सुरु हुन्छ।
विपन्न बालकले बाँसुरी बजाउँदा धनी बालकले ठूलो आवाज निकाल्ने ट्रम्पेट बजाएर आफ्नो श्रेष्ठता देखाउन खोज्छ। उसले साधारण मुकुन्डो लगाएर नाच्दा धनी बालक महँगो तरबार र डरलाग्दो राक्षसको मास्क प्रदर्शन गर्दै उसलाई प्रभावित पार्न खोज्छ।
दुवैबीचको प्रतिस्पर्धा चङ्गा उडाउने क्रममा उत्कर्षमा पुग्छ। विपन्न बालकले आकाशमा चङ्गा उडाउँदा धनी बालक त्यसको स्वतन्त्र उडान देखेर ईर्ष्यालु हुन्छ। अन्ततः ऊ घरभित्रबाट एयर राइफल ल्याउँछ र चङ्गालाई निशाना बनाएर खसालिदिन्छ।
चङ्गा नष्ट भएपछि विपन्न बालक निराश भएर त्यहाँबाट हराउँछ। धनी बालक भने आफूले प्रतिस्पर्धा जितेको ठानेर खुसी हुँदै कोठाभित्र फर्कन्छ।
तर, चलचित्रको अन्त्यले दर्शकलाई फरक सन्देश दिन्छ। धनी बालकको एउटा यान्त्रिक रोबोट आफैँ ठोक्किएर भुइँमा खस्छ। त्यही बेला बाहिरबाट पुनः विपन्न बालकको बाँसुरीको मधुर धुन सुनिन्छ। यसले भौतिक वस्तु नष्ट गर्न सकिए पनि सिर्जनशीलता, स्वतन्त्रता र मानवीय संवेदनालाई समाप्त पार्न नसकिने संकेत गर्छ।
मुख्य विषय : वर्गीय विभाजन र उपभोक्तावादी सोच
‘टु’को मूल विषय सामाजिक तथा आर्थिक असमानता हो। सत्यजित रेले दुई बालकको जीवनशैलीमार्फत समाजका सम्पन्न र विपन्न वर्गबीचको दूरीलाई प्रतीकात्मक रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्।
धनी बालक घरको माथिल्लो भागमा रहनु र विपन्न बालक सडकमा हुनु आफैँमा अर्थपूर्ण दृश्य संरचना हो। यसले सामाजिक संरचनामा उच्च वर्गले तल्लो वर्गलाई हेर्ने दृष्टिकोण र उनीहरूबीचको विभाजनलाई संकेत गर्छ।
चलचित्रमा धनी बालकको खुसी महँगा वस्तु र तिनको उपभोगसँग जोडिएको छ। नयाँ खेलौना र आधुनिक सामग्रीमार्फत आफूलाई अरूभन्दा श्रेष्ठ देखाउने उसको प्रयास निरन्तर चलिरहन्छ। अर्कोतर्फ, विपन्न बालक सामान्य र आफैँले प्रयोग गर्न सक्ने साधनबाट आनन्द लिन्छ।
यसरी चलचित्रले वास्तविक खुसी भौतिक सम्पत्तिमा मात्र निर्भर नहुने सन्देश दिन्छ। सिर्जनशीलता, स्वतन्त्रता र प्रकृतिसँगको सम्बन्धले पनि मानिसलाई आत्मसन्तुष्टि प्रदान गर्न सक्छ भन्ने पक्षलाई रेले दृश्य भाषामार्फत उजागर गरेका छन्।
खेलौनाको छनोटले पनि दुई बालकको सामाजिक तथा सांस्कृतिक परिवेश स्पष्ट पार्छ। धनी बालकका सामग्री बजारबाट किनिएका र यान्त्रिक प्रकृतिका छन्। मिकी माउसको टोपी र कोका–कोला जस्ता वस्तुले पश्चिमी उपभोक्तावादी संस्कृतिको प्रभावलाई संकेत गर्छन्।
यसको विपरीत, विपन्न बालकका खेलौनाहरू स्थानीय र प्राकृतिक स्रोतमा आधारित छन्। बाँसुरी, ड्रम र चङ्गाजस्ता सामग्रीले मानवीय सीप, श्रम र सिर्जनशीलताको प्रतिनिधित्व गर्छन्।
भौतिक रूपमा सम्पन्न बालक आधुनिक घरको सीमाभित्र एक्लिएको देखिन्छ भने विपन्न बालक खुला वातावरणमा स्वतन्त्रतापूर्वक रमाइरहेको हुन्छ। यसले भौतिक सम्पन्नता र वास्तविक स्वतन्त्रताबीचको अन्तरलाई उजागर गर्छ।
शीतयुद्ध र भियतनाम युद्धको प्रतीकात्मक सन्दर्भ
सन् १९६४ मा निर्माण भएको यस चलचित्रलाई कतिपय समीक्षकले तत्कालीन अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिक परिस्थितिसँग जोडेर व्याख्या गरेका छन्। विशेषगरी शीतयुद्ध र भियतनाम युद्धको पृष्ठभूमिमा यसलाई शक्तिशाली राष्ट्र र कमजोर राष्ट्रबीचको द्वन्द्वको प्रतीकका रूपमा पनि हेरिन्छ।
यस व्याख्याअनुसार धनी बालकले शक्तिशाली राष्ट्रको प्रतिनिधित्व गर्छ भने विपन्न बालकले सीमित स्रोतसाधन भएका साना तथा कमजोर राष्ट्रहरूको अवस्थालाई संकेत गर्छ।
धनी बालकले आफ्ना महँगा र शक्तिशाली खेलौनाको सहायताले विपन्न बालकलाई दबाउन खोज्नु र अन्ततः उसको चङ्गा गोली हानेर खसाल्नु शक्तिको दुरुपयोगको प्रतीकका रूपमा बुझ्न सकिन्छ। विपन्न बालकको चङ्गाले स्वतन्त्रता र मौलिकताको प्रतिनिधित्व गर्छ।
प्राविधिक पक्ष : संवादबिनै प्रभावशाली कथावाचन
‘टु’को सबैभन्दा विशेष पक्ष यसको दृश्य र ध्वनिमार्फत गरिने कथावाचन हो। संवाद प्रयोग नगरी पनि निर्देशकले पात्रको मनोविज्ञान, सामाजिक अवस्था र आपसी द्वन्द्वलाई स्पष्ट रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्।
चलचित्रमा झ्याललाई दुई फरक संसारबीचको सीमारेखाका रूपमा प्रयोग गरिएको छ। एकातिर सम्पन्न घरभित्रको कृत्रिम र यान्त्रिक जीवन छ भने अर्कोतिर खुला वातावरणमा रमाइरहेको विपन्न बालकको संसार छ।
धनी बालकको अनुहारका नजिकका दृश्यले उसको अहङ्कार, ईर्ष्या र एक्लोपनलाई अभिव्यक्त गर्छन्। चङ्गा खसालिएको दृश्यपछि देखिने सन्नाटाले घटनाको गम्भीरता थप स्पष्ट पार्छ।
ध्वनि र संगीतको प्रयोगले पनि चलचित्रलाई विशेष बनाएको छ। धनी बालकका खेलौनाबाट निस्कने कृत्रिम र कर्कश आवाजले आधुनिक जीवनको यान्त्रिकतालाई संकेत गर्छन्। यसको विपरीत, विपन्न बालकको बाँसुरीको धुन प्राकृतिक, सरल र मधुर सुनिन्छ।
यी दुई प्रकारका ध्वनिबीचको भिन्नताले चलचित्रको वैचारिक सन्देशलाई थप बलियो बनाएको छ। अन्तिम दृश्यमा पुनः सुनिने बाँसुरीको धुनले भौतिक शक्तिभन्दा सिर्जनशीलता र मानवीय संवेदनाको निरन्तरतालाई संकेत गर्छ।
समग्रमा, सत्यजित रेको ‘टु’ छोटो समयमै गम्भीर सामाजिक तथा राजनीतिक विषय प्रस्तुत गर्न सफल चलचित्र हो। दुई बालकको सामान्य खेल प्रतिस्पर्धालाई आधार बनाएर निर्देशकले वर्गीय विभेद, शक्ति प्रदर्शन, उपभोक्तावाद र मानवीय स्वतन्त्रताका विषयलाई कलात्मक ढंगले प्रस्तुत गरेका छन्। संवादबिनै दर्शकलाई गहिरो सन्देश दिन सक्नु नै यस चलचित्रको सबैभन्दा उल्लेखनीय विशेषता हो।