२२ वर्ष अन्तरिक्षमा बिताएको नासाको स्विफ्ट टेलिस्कोप पृथ्वीमा खस्यो, ३ करोड डलरको उद्धार योजना असफल

निर्धारित दुई वर्षको आयुभन्दा २० वर्ष बढी काम गरेको वेधशाला वायुमण्डलमा प्रवेश गर्दा अधिकांश भाग जलेर नष्ट

काठमाडौं । अमेरिकी अन्तरिक्ष संस्था नासा (NASA) को २२ वर्ष पुरानो अन्तरिक्ष वेधशाला ‘नील गेरेल्स स्विफ्ट अब्जर्भेटरी’ पृथ्वीको वायुमण्डलमा प्रवेश गर्दै नष्ट भएको छ । ब्रह्माण्डका शक्तिशाली विस्फोट तथा अन्य खगोलीय घटनाको अध्ययन गर्दै आएको यो यान बुधबार इन्डोनेसियाको उत्तरी सुमात्रामाथिबाट वायुमण्डलमा प्रवेश गरेको हो ।

सन् २००४ नोभेम्बर २० मा अन्तरिक्षमा प्रक्षेपण गरिएको स्विफ्टलाई सुरुमा दुई वर्षसम्म सञ्चालन गर्ने लक्ष्य राखिएको थियो । तर निर्धारित समयभन्दा करिब दुई दशक बढी सक्रिय रहेर यसले वैज्ञानिक अनुसन्धानमा योगदान पुर्‍याएको थियो । समयसँगै यसको कक्षा तल झर्दै गएपछि अन्ततः पृथ्वीको वायुमण्डलमा प्रवेश गर्ने अवस्था बनेको हो ।

नासाका अनुसार स्विफ्ट नोभेम्बर ४ मा अमेरिकी पूर्वी समयअनुसार बिहान ७ बजेर ३९ मिनेटमा वायुमण्डलमा प्रवेश गरेको थियो । त्यसबेला यसको गति ध्वनिको गतिभन्दा करिब २२ गुणा बढी थियो ।

करिब १ हजार ४५२ किलोग्राम तौल रहेको अन्तरिक्ष यानको अधिकांश हिस्सा वायुमण्डलमा प्रवेश गर्दा जलेर नष्ट भएको अनुमान गरिएको छ । यद्यपि, केही बलिया उपकरणका टुक्रा पृथ्वीको सतहसम्म आइपुगेको हुन सक्ने नासाको भनाइ छ । घटनाबाट मानवीय क्षति वा भौतिक नोक्सानी भएको विवरण भने सार्वजनिक भएको छैन ।

स्विफ्टलाई ब्रह्माण्डमा हुने गामा रे बर्स्ट अर्थात् अत्यन्त शक्तिशाली ऊर्जा विस्फोटको अध्ययन गर्ने उद्देश्यले निर्माण गरिएको थियो । यस्ता विस्फोट केही सेकेन्डदेखि केही मिनेटसम्म रहने भए पनि तिनबाट निस्कने ऊर्जा निकै ठूलो हुन्छ ।

यस वेधशालामा गामा रे, एक्स रे, पराबैंगनी र दृश्य प्रकाशको अध्ययन गर्न सक्ने तीनवटा विशेष टेलिस्कोप जडान गरिएका थिए । गामा रे विस्फोटको सङ्केत प्राप्त हुनासाथ आफ्नो दिशा छिटो परिवर्तन गरी सम्बन्धित घटनातर्फ केन्द्रित हुन सक्नु यसको प्रमुख विशेषता थियो । त्यसपछि प्राप्त तथ्यांक पृथ्वीमा रहेका अन्य वेधशालासम्म पठाइन्थ्यो, जसका आधारमा वैज्ञानिकले थप अनुसन्धान गर्न सक्थे ।

गामा रे विस्फोटका अतिरिक्त स्विफ्टले सुपरनोभा, ब्ल्याक होल, सक्रिय आकाशगङ्गा, तारामा हुने एक्स रे विस्फोट, धूमकेतु र क्षुद्रग्रहको समेत अध्ययन गरेको थियो । नासाका अनुसार यसले सङ्कलन गरेका तथ्यांक तथा अनुसन्धानका आधारमा करिब सात हजार वैज्ञानिक शोधपत्र तयार भएका छन् । उच्च ऊर्जा खगोल भौतिक विज्ञानको अनुसन्धानमा यसको योगदान महत्त्वपूर्ण मानिन्छ ।

३ करोड डलरको उद्धार योजना किन असफल भयो ?

स्विफ्टलाई पृथ्वीमा खस्नबाट जोगाएर अन्तरिक्षमै सक्रिय राख्न नासाले अन्तिम समयमा उद्धार अभियान अघि बढाएको थियो । यसका लागि अमेरिकी कम्पनी क्याटालिस्ट स्पेस टेक्नोलोजीसँग सहकार्य गरिएको थियो ।

करिब तीन करोड अमेरिकी डलर खर्च हुने अनुमान गरिएको योजनाअनुसार ‘लिंक’ नामक रोबोटिक अन्तरिक्षयान पठाएर स्विफ्टलाई समात्ने र यसको कक्षलाई पुनः माथि उठाउने तयारी थियो । योजना सफल भएको भए स्विफ्टले थप वर्षसम्म अन्तरिक्षमा रहेर वैज्ञानिक अवलोकन गर्न सक्ने सम्भावना थियो ।

तर उद्धार अभियानले अपेक्षित परिणाम दिन सकेन । सन् २०२६ जुलाई ३ मा प्रक्षेपण गरिएको लिंक यानमा प्राविधिक समस्या देखिएपछि यसको नियन्त्रण प्रणाली प्रभावित भयो । यान अनियन्त्रित रूपमा घुम्न थालेपछि नासाले अगस्ट महिनामा स्विफ्टको कक्षा उचाल्ने योजना त्यागेको थियो ।

उद्धार प्रयास रोकिएपछि पनि स्विफ्टले केही समयसम्म वैज्ञानिक अवलोकन जारी राख्यो । अक्टोबर २० मा यसले आफ्नो अन्तिम वैज्ञानिक अवलोकन गरेको थियो ।

सौर्य गतिविधिले घटायो स्विफ्टको कक्षा

अन्तरिक्षमा पठाइएका भूउपग्रह तथा अन्य यानको पनि निश्चित सञ्चालन अवधि हुन्छ । विशेषगरी पृथ्वीको तल्लो कक्षमा रहेका वस्तुहरूमा वायुमण्डलीय घर्षणको प्रभाव पर्दा तिनको उचाइ क्रमशः घट्दै जान्छ । सूर्यको गतिविधि बढ्दा वायुमण्डल फैलिने र घर्षणको प्रभाव बढ्ने भएकाले यो प्रक्रिया थप तीव्र हुन सक्छ ।

स्विफ्टको कक्षा पनि सौर्य गतिविधिका कारण अपेक्षाभन्दा छिटो घटेको थियो । आफ्नै कक्षा परिवर्तन गरेर उचाइ कायम राख्न पर्याप्त प्रणाली नभएकाले यसले पृथ्वीको गुरुत्वाकर्षण र वायुमण्डलीय घर्षणको प्रभावबाट आफूलाई जोगाउन सकेन ।

अमेरिकी स्पेस फोर्सले स्विफ्ट पृथ्वीको वायुमण्डलमा पुनः प्रवेश गर्दा कुनै व्यक्तिलाई क्षति पुग्ने सम्भावना २ हजार १०० मा एक रहेको अनुमान गरेको थियो ।

दुई वर्षका लागि अन्तरिक्षमा पठाइएको एउटा वैज्ञानिक वेधशालाले दुई दशकभन्दा बढी समयसम्म ब्रह्माण्डका रहस्य अध्ययन गर्‍यो । तर अन्तिम समयमा करोडौँ डलर खर्च गरेर गरिएको उद्धार प्रयास सफल हुन सकेन । स्विफ्टको अवसानले अन्तरिक्षमा वैज्ञानिक उपकरणको आयु, तिनको उद्धार र बढ्दो अन्तरिक्ष फोहोर व्यवस्थापनसम्बन्धी चुनौतीलाई पुनः चर्चामा ल्याएको छ ।

#NASA #SwiftObservatory #SpaceScience #Astronomy #SpaceResearch #DreamNewsNetwork