आज धनतरेस, धनवन्तरी देउता अमृतकाे कलश लिएर प्रकट भएकाे दिन

धनतेरसको दिनसँग मुख्य रूपमा दुईवटा पौराणिक कथा र मान्यता जोडिएका छन्। पहिलो कथा भगवान् धन्वन्तरि प्रकट भएको दिन अर्थात् समुद्र मन्थनसँग सम्बन्धित छ। पौराणिक मान्यताअनुसार कार्तिक कृष्ण त्रयोदशीका दिन देवता र दानवबीच भएको समुद्र मन्थनको क्रममा आयुर्वेदका प्रदायक तथा भगवान् विष्णुका अवतार भगवान् धन्वन्तरि हातमा अमृतको कलश लिएर प्रकट भएका थिए। यसै कारण यस तिथिलाई ‘धन्वन्तरि जयन्ती’ वा ‘धन त्रयोदशी’का रूपमा मनाइन्छ। यस दिन स्वास्थ्य र दीर्घायुको कामना गर्दै भगवान् धन्वन्तरिको पूजा गरिन्छ।

अर्को एक पौराणिक कथाअनुसार, राजा हिमाका एक पुत्र थिए, जसको कुण्डलीमा विवाहको चौथो दिन सर्पको टोकाइबाट मृत्यु हुने योग थियो। उनकी पत्नीले पतिको प्राण बचाउन विवाहको चौथो दिन (जुन धनतेरसको दिन थियो) ढोकामा सुनचाँदीका गरगहना र थुप्रै बत्तीहरू बालेर राखिन् र रातभर पतिलाई निदाउन दिइनन् तथा विभिन्न कथा र गीत सुनाइरहिन्।

जब मृत्युका देवता यमराज सर्पको रूपमा राजकुमारको प्राण लिन आए, तब सुनको चम्किलो प्रकाश र बत्तीको तेजका कारण उनका आँखा चकित भए र उनी भित्र छिर्न सकेनन्। यमराज ढोकाबाहिरै बसेर गीत र कथा सुनेर बिहान फर्किए। यसरी राजकुमारको प्राण रक्षा भयो। त्यसैले यस दिनलाई यमराजको प्रकोपबाट बच्ने र मृत्युका देवतालाई खुसी पार्ने दिनका रूपमा पनि लिइन्छ, जसका कारण घरको मूल ढोकामा बत्ती बाल्ने (यम दीपदान) चलन चल्यो।

धनतेरसको दिन गरिने प्रमुख कार्यहरू

नयाँ वस्तु वा धनको खरिद: यस दिन नयाँ भाँडाकुँडा (विशेषगरी पित्तल वा तामाका भाँडा), सुन, चाँदी वा अन्य मूल्यवान् वस्तुहरू किन्दा घरमा धनसम्पत्ति र बरकत (सुख-समृद्धि) बढ्छ भन्ने जनविश्वास छ।

धनकी देवी माता लक्ष्मी र कुबेरको पूजा: प्रदोष काल (बेलुकाको समय) मा धनका देवता भगवान् कुबेर र धनकी देवी माता लक्ष्मीको विधिपूर्वक पूजा आराधना गरिन्छ।

यम दीपदान: परिवारका सदस्यहरूको दीर्घायु र अकाल मृत्युबाट रक्षाको कामना गर्दै साँझको समयमा घरको मूलद्वारमा दक्षिण दिशातर्फ फर्काएर तेलको दीप बाल्ने गरिन्छ।

यस पर्वको सांस्कृतिक तथा वैज्ञानिक महत्त्व

आरोग्य र स्वास्थ्य: आयुर्वेदका प्रवर्तक धन्वन्तरिको पूजा गरिने हुनाले यस दिनले हामीलाई शारीरिक स्वास्थ्य र जडीबुटी तथा आयुर्वेदको महत्त्वको स्मरण गराउँछ।

अर्थतन्त्र र सकारात्मक ऊर्जा: यो चाड नेपाली तथा अन्य हिन्दू समुदायमा आर्थिक वर्ष र चाडपर्वको उल्लाससँग जोडिएको छ। नयाँ वस्तुको खरिदले व्यापारिक गतिविधि चलायमान बनाउनुका साथै घरमा सकारात्मक ऊर्जा ल्याउने विश्वास गरिन्छ।