अर्घाखाँचीको ऐतिहासिक भैरव नाचः नेवार समुदायको आस्था र सांस्कृतिक पहिचानको जीवन्त धरोहर

पुस्तौँदेखि संरक्षण हुँदै आएको भैरव नाच अर्घाखाँचीका विभिन्न स्थानमा बसोबास गर्ने नेवार समुदायको साझा पहिचान बनेको छ। सन्धिखर्क नगरपालिका–१ को पटुवाथुम, वडा नम्बर १२ को डिभर्ना तथा भूमिकास्थान नगरपालिका–८ को नुवाकोट र लात्तेबाँजमा रहेका नेवार समुदायले फरक–फरक वर्षमा यो नाच प्रदर्शन गर्ने परम्परा कायम राखेका छन्।

यस वर्ष भूमिकास्थान नगरपालिका–८ स्थित नुवाकोट भैरव समाजले नाच प्रदर्शन गरेको छ। त्यस्तै, नेवा समाज अर्घाखाँची–रुपन्देहीले बुटवलमा समेत भैरव नाच प्रस्तुत गरेको छ। दुवै संस्थाले सन्धिखर्कलगायत विभिन्न स्थानमा कार्यक्रम आयोजना गरी यो परम्परालाई निरन्तरता दिएका छन्।

भैरव नाच प्रदर्शनको आफ्नै धार्मिक समयसीमा र विधि रहेको छ। अर्घाखाँचीमा श्रीकृष्ण जन्माष्टमीदेखि सुरु हुने यो नाच कात्तिक औँसीसम्म देखाउने चलन छ। अर्घाखाँची भैरव नाच संरक्षण समितिका संयोजक राजकुमार श्रेष्ठका अनुसार देउसी–भैलोको मादल बज्नुअघि नै नाचको विधिवत् समापन गरिसक्नुपर्ने मान्यता छ। यसले भैरव नाचलाई मनोरञ्जनमा मात्र सीमित नराखी धार्मिक आस्था र परम्परागत अनुशासनसँग जोडेको छ।

काल, श्वेत र रक्त भैरव मुख्य पात्र

भैरव नाचमा काल भैरवलाई मुख्य पात्रका रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ भने श्वेत भैरव र रक्त भैरव सहायक पात्र हुन्छन्। यसका अतिरिक्त डंकिनी अर्थात् नर्तकीको भूमिका पनि महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। पात्रको स्वरूपअनुसार फरक रङ, शृङ्गार र पहिरन प्रयोग गरिन्छ।

भैरवको रूप धारण गर्ने कलाकारलाई परम्पराअनुसार ख्वापः अर्थात् खप्पर, विशेष पहिरन, माला र चमरले सजाइन्छ। चमरका लागि चौँरी गाईको पुच्छर प्रयोग गर्ने परम्परासमेत छ।

कलाकारको शृङ्गार र भेषभूषाले नाचलाई आकर्षक बनाउनुका साथै प्रत्येक पात्रको धार्मिक महत्त्व पनि झल्काउँछ। समयक्रममा शृङ्गारका सामग्रीमा केही परिवर्तन आए पनि मौलिक स्वरूप र धार्मिक मान्यता जोगाउनुपर्नेमा समुदाय सचेत रहेको छ।

संयोजक श्रेष्ठका अनुसार भैरवको स्वरूपमा सजिएका कलाकारलाई भगवान्को प्रतीक मानेर पूजा गर्ने चलन छ। नाच सुरु गर्नुअघि तान्त्रिक विधिअनुसार पूजा गरिन्छ। त्यसपछि निर्धारित ताल र परम्परागत नियमअनुसार प्रस्तुति अघि बढाइन्छ।

सात ताल र परम्परागत बाजाको विशिष्ट संयोजन

भैरव नाचको सबैभन्दा विशेष पक्षमध्ये सात तालको लय पनि एक हो। सामान्यतया सातवटै तालमा नाचिने यस प्रस्तुतिमा प्रत्येक तालको गति र शैली फरक हुन्छ। अर्घाखाँची उद्योग वाणिज्य सङ्घका उपाध्यक्ष काजी श्रेष्ठका अनुसार एउटा ताल करिब १० मिनेटसम्म चल्ने गर्छ।

एउटा ताल सकिएपछि केही समय विश्राम गरेर अर्को ताल सुरु गरिन्छ। प्रत्येक तालको आफ्नै विशेषता हुने भएकाले नर्तक र वाद्यवादकबीचको तालमेलले प्रस्तुतिलाई थप जीवन्त बनाउँछ।

सन्धिखर्क नगरपालिकाका प्रमुख कृष्णप्रसाद श्रेष्ठका अनुसार भैरव नाचमा खीं अर्थात् मिर्दुङ मुख्य बाजाका रूपमा प्रयोग हुन्छ। यसबाहेक झुर्मा अर्थात् झ्याली, सहनाई र धंकुरीलगायत बाजा बजाइन्छन्। यी बाजाको परम्परागत धुनमा नर्तकले ताल मिलाएर प्रस्तुति दिने गर्छन्।

मुख्य बाजा बजाउने व्यक्ति नेवार समुदायबाटै हुनुपर्ने परम्परा रहे पनि सहायक वाद्यवादकका रूपमा अन्य समुदायका व्यक्तिसमेत सहभागी हुने गरेका छन्। यसले भैरव नाचलाई सांस्कृतिक सहकार्य र सामाजिक सद्भावको माध्यमसमेत बनाएको नगरप्रमुख श्रेष्ठको भनाइ छ।

धार्मिक विश्वाससँग जोडिएको परम्परा

भैरव नाचमा धार्मिक तथा तान्त्रिक विधिलाई विशेष महत्त्व दिइन्छ। स्थानीय जनविश्वासअनुसार पाँचौँ र छैटौँ तालका क्रममा तान्त्रिक विद्यामा निपुण व्यक्तिमा भैरव उत्रिने गर्छन्। यस्तो अवस्थामा नर्तकसँगै दर्शकसमेत काम्ने गरेको विश्वास समुदायमा रहिआएको छ।

पूजा र प्रदर्शनका क्रममा विधि पूरा गर्न विशेष सावधानी अपनाइन्छ। धार्मिक प्रक्रियामा त्रुटि भए क्षति हुन सक्ने मान्यताका कारण नाचको तयारीदेखि समापनसम्म परम्परागत नियम पालना गरिन्छ। यही धार्मिक विश्वास र अनुशासनले भैरव नाचलाई अन्य सांस्कृतिक प्रस्तुतिभन्दा फरक बनाएको छ।

भैरव नाचसँगै विभिन्न मनोरञ्जनात्मक तथा परम्परागत प्रस्तुति पनि देखाउने गरिन्छ। लाठी नाच अर्थात् टाकुनडोली, घोडा नाच, चरा नाच र लाहुरे–लाहुरेनी नाचले कार्यक्रमलाई थप आकर्षक बनाउँछन्। यस्ता प्रस्तुतिले स्थानीय कलाकारलाई आफ्नो प्रतिभा देखाउने अवसर दिनुका साथै अन्य मौलिक नृत्य र सीपको संरक्षणमा पनि सहयोग पुर्‍याएका छन्।

समुदायको सीमाभन्दा बाहिर फैलिँदो लोकप्रियता

सन्धिखर्क नगरपालिका–१ का माधव श्रेष्ठका अनुसार भैरव नाच नेवार समुदायको ऐतिहासिक परम्परा भए पनि पछिल्लो समय यसको आकर्षण समुदायको सीमाभन्दा बाहिर फैलिएको छ। सन्धिखर्कको टुँडिखेलमा आयोजना हुने प्रदर्शन हेर्न हजारौँ दर्शक पुग्ने गरेका छन्। नेवार समुदायका अतिरिक्त अन्य समुदायका मानिसको सहभागिता पनि उल्लेख्य रहने गरेको छ।

अर्घाखाँचीमा प्रचलित भैरव नाचको प्रभाव गुल्मी, प्युठान, पाल्पा, कपिलवस्तु र रुपन्देहीसम्म फैलिएको भैरव नाच संरक्षण समितिका संयोजक श्रेष्ठ बताउँछन्। पश्चिम नेपालका पाल्पा, बागलुङ र दैलेखलगायत जिल्लामा पनि यससँग मिल्दोजुल्दो परम्परागत नाच प्रदर्शन हुने गरेका छन्। स्थानअनुसार यसको शैली र प्रस्तुतिमा भिन्नता पाइन्छ भने कतिपय क्षेत्रमा कालिका नाच वा लाखे नाचका रूपमा समेत यस्ता परम्परा प्रचलित छन्।

रोजगारी, व्यापार र अध्ययनका लागि जन्मथलोबाट बाहिर पुगेका नेवार समुदायका सदस्यले पनि आफ्नो संस्कृति जोगाउन विभिन्न कार्यक्रम आयोजना गर्दै आएका छन्। यस वर्ष बुटवलमा नेवा समाज अर्घाखाँची–रुपन्देहीले गरेको प्रदर्शन त्यसको उदाहरण हो।

यस्ता कार्यक्रमले नयाँ पुस्तालाई आफ्नो सांस्कृतिक इतिहाससँग परिचित गराउनुका साथै विभिन्न स्थानमा छरिएर रहेका समुदायबीच आपसी सम्बन्ध र आत्मीयता कायम राख्न मद्दत पुर्‍याएका छन्।

नयाँ पुस्तामा संस्कृति हस्तान्तरणको चुनौती

बदलिँदो जीवनशैली, आधुनिक मनोरञ्जनका माध्यम र नयाँ पुस्ताको बदलिँदो रुचिका कारण परम्परागत संस्कृतिको संरक्षण चुनौतीपूर्ण बन्दै गएको छ। भैरव नाचलाई निरन्तरता दिन वर्षमा एकपटक प्रदर्शन गरेर मात्र पर्याप्त नहुने सरोकारवालाको धारणा छ।

यसका लागि धार्मिक विधि, सात तालको ज्ञान, परम्परागत बाजा बजाउने सीप, भेषभूषा तयार गर्ने कला र ऐतिहासिक पृष्ठभूमिबारे नयाँ पुस्तालाई प्रशिक्षित गर्न आवश्यक छ।

समुदायका ज्येष्ठ नागरिक र अनुभवी कलाकारसँग रहेको ज्ञानलाई लिखित दस्तावेज, श्रव्यदृश्य सामग्री तथा डिजिटल माध्यमबाट सुरक्षित गर्न सके भावी पुस्तामा परम्परा हस्तान्तरण गर्न सहज हुने देखिन्छ।

स्थानीय तह, सांस्कृतिक संस्था, नेवार समुदायका अगुवा र युवाबीच सहकार्य बढाएर विद्यालयस्तरमै स्थानीय संस्कृतिबारे जानकारी दिने तथा नियमित अभ्यास र प्रदर्शनका अवसर सिर्जना गर्न सकिने सम्भावना छ।

अर्घाखाँची प्राकृतिक सौन्दर्य र ऐतिहासिक तथा धार्मिक सम्पदाका साथै मौलिक संस्कृतिका दृष्टिले पनि महत्त्वपूर्ण जिल्ला हो। भैरव नाचको व्यवस्थित प्रचारप्रसार र संरक्षणले जिल्लाको सांस्कृतिक पर्यटन प्रवर्द्धनमा समेत योगदान पुर्‍याउन सक्छ। तर यसलाई पर्यटकीय आकर्षणका रूपमा मात्र नभई धार्मिक आस्था र ऐतिहासिक महत्त्व बोकेको सम्पदाका रूपमा संरक्षण गर्नु आवश्यक छ।

काल भैरव, श्वेत भैरव र रक्त भैरवका विशिष्ट स्वरूप, सात तालको लय, परम्परागत बाजाको धुन र तान्त्रिक पूजाविधि यस नाचका प्रमुख विशेषता हुन्। पुस्तौँदेखि नेवार समुदायले जोगाउँदै आएको यो परम्परा अहिले अन्य समुदायको सहभागिता र समर्थनसँगै अघि बढिरहेको छ।

भैरव नाचको संरक्षण गर्नु एउटा परम्परागत नृत्यलाई निरन्तरता दिनु मात्र होइन, अर्घाखाँचीको ऐतिहासिक पहिचान, सामाजिक सद्भाव र सांस्कृतिक विविधतालाई भावी पुस्तासम्म हस्तान्तरण गर्नु पनि हो।