तिहारको उज्यालो: परम्पराको निरन्तरतासँगै जीवनदर्शन बुझ्ने समय

तर, तिहारको महत्त्व धार्मिक विधि, सजावट र उत्सवमा मात्र सीमित छैन। यसले प्रकृतिप्रतिको सम्मान, जीवजन्तुप्रतिको करुणा, पारिवारिक एकता, सामाजिक सद्भाव र नैतिक जीवनशैलीका महत्वपूर्ण सन्देश पनि बोकेको छ। आजको पुस्ताले तिहार मनाइरहँदा यसको सांस्कृतिक तथा दार्शनिक पक्षलाई कत्तिको आत्मसात् गरिरहेको छ भन्ने प्रश्न विचारणीय बनेको छ।

वर्षौंदेखि चलिआएका परम्परालाई निरन्तरता दिँदै गर्दा तिनको वास्तविक अर्थ बुझ्ने प्रयास पनि उत्तिकै आवश्यक छ। आधुनिक जीवनशैली अपनाउने क्रममा आफ्नै संस्कृतिको मौलिकता र त्यसले बोकेको मूल्य बिर्सनु हुँदैन। किनकि कुनै पनि पर्व मनोरञ्जनको माध्यम मात्र नभई पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको ज्ञान, अनुभव र जीवनपद्धतिको अभिव्यक्ति पनि हो।

यमपञ्चकका पाँच दिन र जीवनका पाँच सन्देश

सनातन परम्पराअनुसार तिहारलाई यमपञ्चकका रूपमा पाँच दिनसम्म मनाइन्छ। काग तिहार, कुकुर तिहार, गाई तिहार तथा लक्ष्मीपूजा, गोवर्धन पूजा तथा गोरु तिहार र भाइटीकाका आ–आफ्नै धार्मिक तथा सांस्कृतिक विशेषता छन्। समुदाय र स्थानअनुसार पूजाविधि तथा मनाउने शैलीमा केही भिन्नता पाइन्छ।

यी पर्वलाई धार्मिक अनुष्ठानका रूपमा मात्र नहेरी तिनले दिने सामाजिक र मानवीय सन्देश बुझ्न सके तिहारको महत्त्व अझ फराकिलो हुन्छ।

काग तिहारले प्रकृति र वातावरणसँगको सम्बन्धलाई स्मरण गराउँछ। कुकुर तिहारले निष्ठा, विश्वास र पशुप्रतिको माया दर्शाउँछ। गाईपूजा र गोरु तिहारले कृषि जीवन, जीविकोपार्जन तथा पशुधनको महत्त्वलाई उजागर गर्छन्। लक्ष्मीपूजाले आर्थिक समृद्धि र सम्पन्नताको कामना गर्छ भने भाइटीकाले पारिवारिक प्रेम, आपसी विश्वास र जिम्मेवारीलाई बलियो बनाउने सन्देश दिन्छ।

यी सबै परम्पराको साझा भाव मानिसलाई आफ्नो परिवारमा मात्र सीमित नराखी प्रकृति, जीवजन्तु र समाजप्रति पनि संवेदनशील तथा जिम्मेवार बन्न प्रेरित गर्नु हो।

तर, यस्ता मूल्यलाई पर्वका दिनमा मात्र सम्झेर पुग्दैन। कुकुर तिहारमा कुकुरलाई माला लगाइदिने तर अन्य समयमा सडकका जनावरप्रति दुर्व्यवहार गर्ने हो भने पूजाको वास्तविक अर्थ अधुरो रहन्छ। त्यसैगरी वातावरण संरक्षणको कुरा गर्ने तर दैनिक व्यवहारमा प्रकृतिप्रति जिम्मेवार नबन्ने प्रवृत्तिले पनि सांस्कृतिक चेतनाको सार कमजोर बनाउँछ।

लक्ष्मीपूजा र समृद्धिको वास्तविक अर्थ

तिहारको प्रमुख आकर्षणमध्ये लक्ष्मीपूजा पनि एक हो। यस दिन घरआँगन सफा गर्ने, दीप बाल्ने, पूजा गर्ने र धनधान्य तथा सुखसमृद्धिको कामना गर्ने परम्परा छ। हिन्दू धार्मिक मान्यताअनुसार माता लक्ष्मीलाई धन, ऐश्वर्य र सम्पन्नताकी देवीका रूपमा आराधना गरिन्छ।

यद्यपि, वर्तमान समयमा समृद्धिको अर्थलाई कसरी बुझ्ने भन्ने विषयमा पनि सोच्न आवश्यक छ। धेरै धन कमाउनु, महँगा सामग्री प्रयोग गर्नु र आकर्षक जीवनशैली प्रदर्शन गर्नुलाई मात्र समृद्धि मान्न सकिँदैन। इमानदारीपूर्वक आर्जन गरिएको सम्पत्ति, त्यसको उचित उपयोग, पारिवारिक खुसी, सामाजिक उत्तरदायित्व र मानसिक शान्ति पनि सुखी जीवनका आधार हुन्।

आर्थिक आत्मनिर्भरता र भौतिक सुविधाले जीवन सहज बनाउन सक्छन्। तर धन कमाउने क्रममा नैतिकता गुमाउनु, पारिवारिक सम्बन्ध कमजोर बनाउनु र सामाजिक दायित्वबाट विमुख हुनु वास्तविक समृद्धि हुन सक्दैन।

यस अर्थमा लक्ष्मीपूजा धनप्रतिको आस्थासँगै श्रम, इमानदारी, अनुशासन र सदाचारको महत्त्व सम्झने अवसर पनि बन्न सक्छ। समृद्धि केवल सम्पत्तिको परिमाणले होइन, त्यसको स्रोत र उपयोगले पनि निर्धारण गर्छ।

आधुनिकता र संस्कृतिबीच सन्तुलन आवश्यक

प्रविधिको विकाससँगै आजको पुस्ता विश्वका विभिन्न संस्कृति, विचार र जीवनशैलीसँग परिचित भइरहेको छ। नयाँ ज्ञान र वैज्ञानिक चेतनाले समाजलाई परिवर्तन गरिरहेको छ। यस्तो परिवर्तनलाई संस्कृतिको विरोधका रूपमा लिनु उचित हुँदैन।

बरु, हाम्रा परम्परा किन सुरु भए, तिनको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि के हो र वर्तमान समाजमा तिनको सान्दर्भिकता कसरी कायम गर्न सकिन्छ भन्ने विषयमा अध्ययन र छलफल हुनुपर्छ।

कुनै परम्परामाथि प्रश्न उठाउनु त्यसको अपमान गर्नु होइन। त्यसैगरी परम्पराको अर्थ नबुझी अन्धानुकरण गर्नु वा पृष्ठभूमि नै नबुझी अस्वीकार गर्नु पनि उचित हुँदैन। आवश्यक छ त परम्परालाई विवेकपूर्ण ढङ्गले बुझ्ने र समयअनुकूल अभ्यास गर्ने।

नयाँ पुस्तालाई तिहार मनाउन मात्र सिकाएर पुग्दैन, यसका पछाडि रहेका मूल्य र मान्यता पनि बुझाउनुपर्छ। बालबालिकालाई काग, कुकुर, गाई र गोरुको पूजा गराउँदा ती प्राणीप्रति सम्मान र संरक्षणको भावना विकास गराउन सकिन्छ। भाइटीकाको अवसरमा दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीबीचको प्रेमसँगै एकअर्कालाई सम्मान गर्ने र अप्ठ्यारो परिस्थितिमा साथ दिने जिम्मेवारीबारे पनि सिकाउनुपर्छ।

संस्कृतिको पुस्तान्तरण भनेको पूजाका सामग्री र विधि हस्तान्तरण गर्नु मात्र होइन, त्यससँग जोडिएका विचार, संवेदना र जीवनमूल्य पनि नयाँ पुस्तासम्म पुर्‍याउनु हो।

उत्सवको खुसी कि खर्चिलो प्रतिस्पर्धा ?

समयसँगै तिहार मनाउने शैलीमा पनि परिवर्तन आएको छ। विद्युतीय बत्ती, आधुनिक सजावट, उपहार आदानप्रदान, किनमेल र सामाजिक सञ्जालमार्फत शुभकामना व्यक्त गर्ने चलन बढेको छ। प्रविधि र आधुनिक साधनको प्रयोग आफैँमा गलत होइन। तर पर्वको खुसीभन्दा खर्च र प्रदर्शनलाई बढी महत्त्व दिन थालियो भने यसको मौलिकता प्रभावित हुन सक्छ।

आर्थिक क्षमताभन्दा बाहिर गएर खर्च गर्ने, अरूको देखासिकीमा महँगा सामग्री किन्ने र सामाजिक सञ्जालमा सम्पन्नता प्रदर्शन गर्ने प्रवृत्तिले चाडपर्वलाई अनावश्यक आर्थिक बोझ बनाउने जोखिम रहन्छ।

तिहारको वास्तविक सुन्दरता महँगा सजावटमा मात्र हुँदैन। घरमै फुलेका सयपत्री, माटोका दियो, परिवारसँग बिताएको समय, छिमेकीसँग बाँडिएको खुसी र टाढिएका आफन्तसँग पुनः जोडिने आत्मीयतामा पनि यसको विशेषता लुकेको हुन्छ।

देउसीभैलो पनि केवल मनोरञ्जनको माध्यम होइन। यसले सामूहिकता, सहकार्य र सांस्कृतिक सिर्जनशीलतालाई प्रवर्द्धन गर्छ। आधुनिक प्रविधिको उपयोग गर्दै मौलिक गीत, भाका र सांस्कृतिक अभ्यासलाई नयाँ पुस्तामाझ पुर्‍याउन सकिन्छ।

त्यसैले आधुनिक साधन प्रयोग गर्ने वा नगर्नेभन्दा पनि तिनको प्रयोगले हाम्रो सांस्कृतिक पहिचान, सामाजिक सद्भाव र मानवीय संवेदनालाई कत्तिको संरक्षण गर्छ भन्ने विषय महत्वपूर्ण हो।

भाइटीका: औपचारिकताभन्दा माथिको आत्मीयता

तिहारको अन्तिम दिन मनाइने भाइटीका दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीबीचको प्रेम, स्नेह र दीर्घायुको कामनासँग जोडिएको छ। धार्मिक परम्परामा यस दिन यमराज र उनकी बहिनी यमुनाको कथालाई पनि स्मरण गरिन्छ।

तर, भाइटीकाको अर्थ निधारमा सप्तरङ्गी टीका लगाउने र मखमली माला पहिरिने परम्परामा मात्र सीमित हुनु हुँदैन। दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीबीच आपसी सम्मान, विश्वास र सहयोगको भावना जीवनभर कायम रहनु यसको महत्वपूर्ण पक्ष हो।

एकअर्काको स्वतन्त्रताको सम्मान गर्ने, दुःखसुखमा साथ दिने, आवश्यक पर्दा सहयोग गर्ने र पारिवारिक सम्बन्धलाई प्राथमिकता दिने व्यवहारले भाइटीकाको मर्मलाई जीवन्त बनाउँछ।

सम्बन्धको गहिराइ कुनै एक दिन लगाइने टीकाको रङले मात्र निर्धारण गर्दैन। वर्षभरि देखिने व्यवहार, जिम्मेवारी र आत्मीयताले त्यसको वास्तविक अर्थ स्पष्ट पार्छ। यही बुझाइ विकास गर्न सके भाइटीका एउटा धार्मिक अनुष्ठान मात्र नभई पारिवारिक सम्बन्ध सुदृढ बनाउने अवसर बन्न सक्छ।

संस्कृति संरक्षणमा सबै पुस्ताको भूमिका

संस्कृति संरक्षणको सम्पूर्ण जिम्मेवारी नयाँ पुस्तामाथि मात्र थोपर्नु उचित हुँदैन। अग्रज पुस्ताले परम्पराको इतिहास, पृष्ठभूमि र महत्त्व बुझाउनुपर्छ भने नयाँ पुस्तालाई जिज्ञासा राख्ने, अध्ययन गर्ने र समयअनुसार त्यसको व्याख्या गर्ने अवसर दिनुपर्छ।

युवापुस्ताले संस्कृति बिर्सिएको आरोप लगाउनुभन्दा उनीहरूलाई आफ्नै परम्पराबारे कति जानकारी दिइएको छ भन्ने विषयमा पनि आत्मसमीक्षा आवश्यक छ।

कुनै पनि पर्वको महत्त्व त्यसको पुरातनताले मात्र निर्धारण गर्दैन। वर्तमान समाजमा त्यसले कस्तो सकारात्मक प्रभाव पार्छ, मानवीय सम्बन्धलाई कसरी बलियो बनाउँछ र भावी पुस्ताका लागि कस्ता मूल्य हस्तान्तरण गर्छ भन्ने आधारमा पनि यसको सान्दर्भिकता मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ।

यसका लागि परिवार, विद्यालय, सञ्चारमाध्यम र सांस्कृतिक संस्थाहरूले भूमिका निर्वाह गर्न सक्छन्। धार्मिक आस्थाको सम्मान गर्दै ऐतिहासिक पृष्ठभूमि, सांस्कृतिक मान्यता र वैज्ञानिक चेतनाबीच सन्तुलित संवाद अघि बढाउन सके संस्कृतिप्रतिको बुझाइ अझ परिपक्व बन्न सक्छ।

तिहार मनाऔँ, यसको मर्म पनि जोगाऔँ

तिहार नेपाली समाजको आस्था, खुसी, आत्मीयता र सांस्कृतिक निरन्तरतासँग जोडिएको पर्व हो। यसलाई मनाउनु आफ्नो पहिचानसँग जोडिने माध्यम हो भने यसको वास्तविक अर्थ बुझ्नु त्यसप्रतिको गहिरो सम्मान हो।

घरमा दीप प्रज्वलन गर्दा व्यवहारमा पनि सद्भावको उज्यालो फैलाउन सक्नुपर्छ। लक्ष्मीपूजा गर्दा आर्थिक समृद्धिसँगै इमानदारी र विवेकको महत्त्व आत्मसात् गर्नुपर्छ। पशुपक्षीको पूजा गर्दा तिनको संरक्षण र सम्मानप्रति जिम्मेवार हुनुपर्छ। भाइटीका मनाउँदा पारिवारिक सम्बन्धलाई औपचारिकताभन्दा माथि उठाएर व्यवहारमा आत्मीयता कायम राख्नुपर्छ।

संस्कृति जोगाउनु भनेको विगतका अभ्यासलाई जस्ताको तस्तै दोहोर्‍याउनु मात्र होइन। त्यसको मूल मर्म पहिचान गर्दै उपयोगी मूल्य र मान्यतालाई समयअनुकूल रूपमा निरन्तरता दिनु पनि हो।

तिहारलाई केवल बत्ती बाल्ने, माला लगाउने, मिठाई खाने र शुभकामना साटासाट गर्ने पर्वका रूपमा मात्र सीमित राख्नु हुँदैन। यसले दिने जीवनदर्शन, सामाजिक सद्भाव र मानवीय संवेदनालाई पनि दैनिक व्यवहारमा उतार्न सक्नुपर्छ।

एउटा पुस्ताले अर्को पुस्तालाई परम्पराको विधिसँगै त्यसको अर्थ र महत्त्व बुझाउन सके मात्र संस्कृति जीवन्त रहन्छ। तिहारको वास्तविक उज्यालो पनि यही चेतना, सद्भाव र व्यवहारमा प्रतिबिम्बित हुन्छ।