भक्तपुरको राँगा बजारमा घट्यो चहलपहल, चिन्तामा व्यापारी

२७ असोज, ख्वप (भक्तपुर) । दशैँसँगै जोडिएको भक्तपुरको राँगा बजारमा पछिल्ला वर्षहरूमा चहलपहल घट्दै गएको छ। कुनै समय दशैँ आउनुभन्दा महिनौँअघिदेखि किनबेच हुने महेश्वरीस्थानको बजारमा अहिले ग्राहकको प्रतीक्षा गर्नुपर्ने अवस्था छ। यसले पुस्तौँदेखि राँगा बेचेर जीविकोपार्जन गर्दै आएका व्यापारीको आम्दानीमा असर पारेको छ।

भक्तपुरमा दशैँको विशेषता नै राँगाको मासु र सामूहिक भोज हो। टोलटोलका गुठीले राँगा काट्ने, मासु भाग लगाएर घरघरमा पुर्‍याउने र विभिन्न परिकार बनाएर भोज गर्ने परम्परा यहाँ लामो समयदेखि चल्दै आएको छ। यही सांस्कृतिक परम्पराले राँगाको व्यापारलाई पनि निरन्तरता दिँदै आएको छ।

तर उपभोगको बदलिँदो शैली र परम्परागत भोजमा घट्दो सहभागिताका कारण बजार खुम्चिँदै गएको छ। यस वर्ष पनि राँगा बेच्न भक्तपुर आएका व्यापारीहरू अपेक्षाअनुसार कारोबार नहुँदा निराश छन्।

सडकछेउको पालमुनि व्यापारीको बास

राँगा बिक्रीका लागि भक्तपुरको महेश्वरीस्थान आएका गुणबहादुर बिसुरुवाले यस वर्ष ३० वटा राँगा ल्याएका छन्। उनका लागि यो व्यापार दशैँमा हुने अतिरिक्त कमाइ मात्र नभई वर्षौंदेखि परिवारको खर्च जुटाउने माध्यमसमेत हो।

महेश्वरीस्थानमा राँगा बिक्री गर्न आउने व्यापारीको बसाइ भने सहज छैन। उनीहरू राँगा राखिएकै ठाउँमा सडकछेउ पाल टाँगेर बस्छन्। दशैँको व्यापारबाट राम्रो आम्दानी गर्ने अपेक्षासहित आएका उनीहरू अहिले ग्राहक आउने आशामा दिन बिताइरहेका छन्।

घटस्थापनाका दिन महेश्वरीस्थान आइपुगेका रामबहादुर पनि यस वर्षको व्यापारबाट सन्तुष्ट छैनन्। उनका अनुसार पहिले दशैँ आउनुभन्दा एक महिनाअघिदेखि नै राँगा किन्ने ग्राहक आउँथे। अहिले भने दशैँको एक साताअघि मात्रै राँगा ल्याउँदा पनि बिक्री गर्न कठिन भइरहेको छ।

तीन हजारबाट घटेर पाँच सयको हाराहारीमा

भक्तपुरका स्थानीय कृष्णप्रसाद वासीका अनुसार विगतमा दशैँका बेला महेश्वरीस्थानमा तीन हजारभन्दा बढी राँगा बिक्री हुन्थे। अहिले यो संख्या घटेर करिब ५०० मा सीमित भएको छ।

पहिले प्रत्येक गुठीले कम्तीमा एउटा राँगो काट्ने चलन थियो। कतिपय गुठीले दुईदेखि तीन वटासम्म राँगा काटेर सामूहिक भोज आयोजना गर्थे। अहिले भने केही गुठीले एउटा मात्रै राँगो काट्ने गरेका छन् भने कतिपयले यो परम्परा नै छाडिसकेका छन्।

वासीका अनुसार पहिले दशैँका लागि एकैपटक ठूलो परिमाणमा मासु किनेर सुकुटी बनाई वर्षभरि प्रयोग गर्ने चलन थियो। अहिले बजारमा जुनसुकै समयमा मासु किन्न पाइने भएकाले लामो समयका लागि मासु सञ्चित गर्नुपर्ने आवश्यकता घटेको छ। यसको सीधा असर राँगाको मागमा परेको छ।

राँगाको व्यापार घट्नुमा उपभोगको बदलिँदो बानीसँगै सामूहिक भोज गर्ने गुठीको घट्दो सक्रियता पनि प्रमुख कारणका रूपमा देखिएको छ।

लगानी उठ्नेमा व्यापारीलाई चिन्ता

रामेछापका व्यापारी राजन तिमल्सिना यस वर्ष २५ वटा राँगा लिएर भक्तपुर आएका छन्। उनले बिक्रीका लागि ल्याएका राँगाको मूल्य ६० हजारदेखि दुई लाख रुपैयाँसम्म छ।

दशैँमा राँगा बेचेर वर्षको खर्च जुटाउने गरेका तिमल्सिना यसपटक बजारमा ग्राहकको चहलपहल कम देख्दा चिन्तित छन्। बिक्रीका लागि ल्याइएका राँगा लामो समयसम्म राख्नुपर्दा तिनलाई दाना खुवाउने, पानी उपलब्ध गराउने र हेरचाह गर्ने खर्चसमेत बढ्छ।

टाढाटाढाबाट राँगा ल्याएर व्यापारमा लगानी गरेका व्यवसायीका लागि बिक्री नहुनु आर्थिक जोखिम पनि हो। त्यसैले उनीहरूको चिन्ता राँगा बिक्री हुने वा नहुनेमा मात्र सीमित छैन, वर्षौंदेखि अपनाउँदै आएको पेसालाई कसरी निरन्तरता दिने भन्नेमा पनि छ।

राँगाको मासु भक्तपुरको सांस्कृतिक पहिचान

भक्तपुरको दशैँमा राँगाको मासुबाट बनाइने परिकारको विशेष महत्त्व छ। यहाँका गुठी तथा समुदायले आयोजना गर्ने सामूहिक भोजमा छोयला, दायकला, ख्वायला, सलाख्वा, भुटन र सेकुवाजस्ता परिकार समावेश गरिन्छन्।

मासु पोलेर बनाइने छोयला, झोलयुक्त दायकला, पकाएर चिस्याइने ख्वायला, पिरो सलाख्वा, भुटन र तेलमा तारेर तयार गरिने सेकुवा यहाँका परम्परागत परिकार हुन्। यी खानाका परिकारले भोजको स्वाद बढाउनुका साथै भक्तपुरको मौलिक सांस्कृतिक पहिचानलाई पनि जोगाउँदै आएका छन्।

दशैँमा गुठी तथा विभिन्न समूहले सामूहिक रूपमा राँगा काट्ने, मासु बाँड्ने र भोज गर्ने परम्पराले समुदायबीचको सम्बन्धलाई बलियो बनाउँदै आएको छ। यद्यपि यहाँका सबै धार्मिक तथा सांस्कृतिक अवसरमा एउटै प्रकारको पशु काट्ने चलन छैन। महाअष्टमीका दिन सवारीसाधनको पूजा गर्दा खसी वा बोका बलि दिने परम्परासमेत प्रचलित छ।

महेश्वरीस्थानमै किन केन्द्रित छ बजार?

वीरगञ्ज महानगरपालिका क्षेत्रको जितपुरबाट राँगा बेच्न आएका व्यापारी हली मोहम्मद मियाँका अनुसार महेश्वरीस्थानमा बजार लाग्नुको मुख्य कारण विगतमा यहाँ उपलब्ध फराकिलो खुला क्षेत्र र नजिकैको खोला हो। विभिन्न स्थानबाट ल्याइएका राँगा राख्न र पानी खुवाउन सहज भएकाले यो ठाउँ व्यापारको केन्द्र बनेको उनको भनाइ छ।

तर अहिले बस्ती विस्तार, खेलमैदान, सडक र अन्य संरचना निर्माणका कारण राँगा राख्ने खुला ठाउँ साँघुरिएको छ। नगरपालिकाले विभिन्न क्षेत्रमा पर्खाल लगाउँदा पर्याप्त स्थान पाउन कठिन भएको व्यापारीहरूको गुनासो छ। खोलाको किनारमा पर्खाल बनेपछि राँगालाई पानी खुवाउनसमेत समस्या हुने गरेको उनीहरू बताउँछन्।

मियाँका अनुसार पहिले एकपटकमा करिब २०० राँगा ल्याएर बिक्री गर्न सकिन्थ्यो। अहिले ३० वटा राँगा राख्नसमेत ठाउँ पाउन मुस्किल छ।

व्यापारीहरूका अनुसार विगतमा महेश्वरीस्थानमा राँगा राखेबापत शुल्क तिर्नुपर्ने व्यवस्था थिएन। अहिले भने प्रत्येक राँगाको दैनिक ५० रुपैयाँ शुल्क बुझाउनुपर्छ। शुल्क लिएपछि राँगा राख्ने पर्याप्त ठाउँ, पानीलगायत आधारभूत सुविधा पनि उपलब्ध गराउनुपर्ने उनीहरूको माग छ।

भक्तपुर नगरपालिकाका कर अधिकृत प्रभासकुमार चालिसेका अनुसार महेश्वरीस्थानमा बिक्रीका लागि ल्याइएका प्रत्येक राँगाबापत दैनिक ५० रुपैयाँ शुल्क लिने गरिएको छ। उनका अनुसार दुई वर्षअघि राँगा ल्याउने गाडीका आधारमा प्रतिगाडी ५०० रुपैयाँ शुल्क लिइन्थ्यो। अहिले भने प्रतिराँगोका हिसाबले शुल्क निर्धारण गरिएको छ।

घटस्थापनादेखि फूलपातीसम्म बजार

स्थानीय दशबहादुर मानन्धरका अनुसार महेश्वरीस्थानमा घटस्थापनादेखि फूलपातीसम्म राँगाको मुख्य बजार लाग्छ। विगतमा खुला ठाउँ र नजिकै खोला भएकाले यहाँ राँगा राख्ने चलन बसेको उनको भनाइ छ।

पहिले भक्तपुरको भेलुखेलमा पनि राँगा राख्ने गरिन्थ्यो। तर अहिले स्थान अभावका कारण बजार महेश्वरीस्थानमा केन्द्रित भएको छ। फूलपातीको अघिल्लो दिनदेखि राँगा काट्ने क्रम सुरु हुने भएकाले यो बजार दशैँको तयारीसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको छ।

यस वर्ष पनि चितवन, रामेछाप, वीरगञ्ज, सिन्धुपाल्चोक, गौशाला, भारत, कपिलवस्तु र नेपालगञ्जलगायत ठाउँबाट व्यापारी राँगा लिएर भक्तपुर आएका छन्। आठदेखि १० वटा समूहमा आएका व्यापारीले महेश्वरीस्थानमा बिक्री गरिरहेका छन्।

अनलाइन मासु बजारले परम्परागत व्यापारमा असर

दशैँका लागि एकैपटक धेरै मासु किनेर वर्षभरि प्रयोग गर्ने चलन घट्दै जानु र आवश्यक पर्दा बजारबाटै मासु उपलब्ध हुनु राँगाको व्यापार खुम्चिनुका प्रमुख कारण हुन्। यससँगै गुठीको घट्दो सहभागिता र बजारमा पर्याप्त पूर्वाधार नहुनुले पनि व्यापारीलाई समस्यामा पारेको छ।

भक्तपुरको राँगा बजार किनबेचको थलो मात्र होइन, स्थानीय संस्कृति, सामूहिक भोज र पुस्तौँदेखि चलिआएको परम्परासँग जोडिएको सम्पदा पनि हो। तर परम्परामा आएको परिवर्तनसँगै त्यसैमा निर्भर व्यापारीको जीविकोपार्जन चुनौतीमा परेको छ।

महेश्वरीस्थानमा ग्राहकको प्रतीक्षा गरिरहेका गुणबहादुर बिसुरुवालगायत व्यापारीको चाहना यस वर्ष ल्याएका राँगा बिक्री होऊन् र दशैँको कमाइबाट परिवारको खर्च जुटाउन सकियोस् भन्ने छ। उनीहरूका लागि दशैँ व्यापार गर्ने अवसर मात्र नभई वर्षौंदेखि अपनाउँदै आएको पेसालाई निरन्तरता दिने आधार पनि हो।

भक्तपुरको राँगा बजारमा घट्दो चहलपहलले स्थानीय परम्पराको भविष्यसँगै त्यसमा निर्भर व्यापारीको जीविका कसरी सुरक्षित राख्ने भन्ने प्रश्नसमेत उठाएको छ।