काठमाडौं । मौसम विज्ञान विभागले यस वर्ष मनसुनका क्रममा औसतभन्दा कम वर्षा हुने अनुमान गरे पनि नेपालको समग्र वर्षा भने सरदरकै हाराहारीमा रहेको देखिएको छ। देशका विभिन्न भौगोलिक क्षेत्रमा वर्षाको मात्रा समान नरहे पनि हिमाली र केही उच्च पहाडी क्षेत्रमा तुलनात्मक रूपमा धेरै पानी परेको छ।
विभागले एल निनोको प्रभावका कारण यस वर्ष मनसुनी वर्षा सामान्यभन्दा कम हुने प्रक्षेपण गरेको थियो। तर देशभरका १२४ वर्षा मापन केन्द्रबाट प्राप्त तथ्यांकअनुसार मनसुन अवधिमा करिब ९५.४ प्रतिशत वर्षा भएको देखिएको छ।
नेपालमा मनसुन अवधिमा सामान्य वर्षाको ९० देखि ११० प्रतिशतसम्म पानी पर्नुलाई सरदर वर्षा मानिन्छ। विभागले मनसुनको अन्तिम औपचारिक विवरण सार्वजनिक गर्न बाँकी रहे पनि जुनदेखि सेप्टेम्बरसम्मको उपलब्ध तथ्यांकअनुसार देशभर १ हजार ३१७.१ मिलिमिटर वर्षा भएको छ। सो अवधिको सामान्य वर्षा १ हजार ३८० मिलिमिटर हो।
सामान्यतया नेपालमा मनसुन १३ जुनमा प्रवेश गरी २ अक्टोबरतिर बाहिरिने गर्छ। यस वर्ष भने मनसुन १९ जुन अर्थात् असार ५ गते नेपाल प्रवेश गरेको थियो र असोज २२ गतेसम्म पनि पूर्ण रूपमा बाहिरिसकेको थिएन।
विभागकी प्रवक्ता विभूति पोखरेलका अनुसार मनसुन अझै कायम रहेकाले अन्तिम विश्लेषण भइसकेको छैन। प्रारम्भिक अवस्थालाई हेर्दा भने यस वर्ष नेपालमा सन्तोषजनक वर्षा भएको उनको भनाइ छ।
हिमाली क्षेत्रमा बढी, पूर्वी तराईमा कम
देशभरको औसत वर्षा सामान्य देखिए पनि क्षेत्रगत रूपमा वर्षाको वितरण फरक छ। हिमाली तथा केही पहाडी भूभागमा सामान्यभन्दा बढी वर्षा भएको छ भने पूर्वी तथा दक्षिणपूर्वी तराईका धेरै क्षेत्रमा कम पानी परेको देखिन्छ।
विशेषगरी उत्तर–पश्चिमी हिमाली क्षेत्रमा सामान्य वर्षाको तुलनामा २०० प्रतिशतसम्म वा त्यसभन्दा बढी वर्षा भएको क्षेत्रसमेत छन्। हिमाली क्षेत्रमा सामान्यतया वर्षाभन्दा हिमपात अपेक्षित हुने भएकाले पानीको मात्रा धेरै हुनु मौसमविद्हरूले सकारात्मक संकेतका रूपमा नलिएको बताएका छन्।
मध्य तथा पश्चिमी पहाडी क्षेत्रमा भने अधिकांश स्थानमा ९० देखि ११० प्रतिशतको हाराहारीमा वर्षा भएको छ। यसको विपरीत पूर्वी र दक्षिणपूर्वी तराईका विभिन्न क्षेत्रमा सामान्यभन्दा कम वर्षा भएको छ।
झापाका अधिकांश भूभाग, इलामको दक्षिणी क्षेत्र तथा मोरङको पूर्वी भागमा सामान्य वर्षाको तुलनामा ५० देखि ७५ प्रतिशतसम्म मात्र पानी परेको देखिन्छ। अन्य केही क्षेत्रमा भने यस्तो मात्रा ७५ देखि ९० प्रतिशतको बीचमा रहेको छ।
कुल वर्षाको परिमाण हेर्दा कोशी, बागमती र गण्डकी प्रदेशका हिमाली क्षेत्रमा २ हजार मिलिमिटरभन्दा बढी पानी परेको देखिन्छ। कर्णाली प्रदेशका हिमाली जिल्लामा भने सामान्य वर्षाको तुलनामा करिब १२५ प्रतिशतसम्म वर्षा भएको तथ्यांकले देखाउँछ। कोशी प्रदेशका तराई क्षेत्रमा भने सरदरभन्दा कम वर्षा भएको छ।
मनसुन पूर्ण रूपमा समाप्त भएपछि विभागले सार्वजनिक गर्ने अन्तिम तथ्यांकमा हालको विवरण केही परिवर्तन हुन सक्नेछ।
सेप्टेम्बरको वर्षाले समग्र अवस्था सामान्य बनायो
मनसुनका सुरुवाती तीन महिना जुन, जुलाई र अगस्टमा वर्षा सामान्यको करिब ९० प्रतिशत आसपास रहेको थियो। तर सेप्टेम्बरमा बंगालको खाडीमा विकसित भएको गहिरो न्यूनचापीय प्रणालीको प्रभावले नेपालमा उल्लेख्य वर्षा भयो।
मौसम विज्ञान विभागको जलवायु विश्लेषण शाखाका वरिष्ठ मौसमविद् सुजन सुवेदीका अनुसार सुरुवाती महिनामा कम भएको वर्षा सेप्टेम्बरको वर्षाले पूर्ति गरेपछि समग्र मनसुनको अवस्था सामान्य तहमा पुगेको हो।
असोज ७ देखि ११ गतेसम्म अर्थात् सेप्टेम्बर २३ देखि २७ सम्म उक्त न्यूनचापीय प्रणालीको प्रभाव नेपालभर परेको थियो। यस अवधिमा धेरै स्थानमा भारीदेखि धेरै भारी वर्षा भयो भने केही ठाउँमा अति भारी वर्षासमेत रेकर्ड गरिएको थियो।
मौसमविद्हरूका अनुसार यस वर्ष अघिल्ला वर्षहरूमा जस्तो मनसुनी रेखा पटक–पटक नेपालतर्फ सर्ने गतिविधि धेरै देखिएन। तर जलवाष्पयुक्त हावाको निरन्तर प्रभावले विशेषगरी पहाडी क्षेत्रमा वर्षा भइरह्यो।
मौसमविद् अशोक बख्रेलका अनुसार यही कारण नेपाल लामो समयसम्म अत्यधिक सुख्खा हुने अवस्थाबाट जोगिएको हो। एल निनोका कारण दक्षिण एसियामा मनसुन कमजोर हुने अनुमान रहे पनि नेपालमा भने त्यसको प्रभाव अपेक्षाकृत कम देखिएको छ।
केही स्थानमा ४ हजार मिलिमिटरभन्दा बढी वर्षा
मनसुन अवधिमा नेपालका केही वर्षा मापन केन्द्रमा अत्यधिक पानी परेको छ। भौगोलिक बनोट तथा मनसुनी प्रणालीको प्रभावका कारण मध्यपहाड र उच्च वर्षा हुने क्षेत्रका केही केन्द्रमा ३ हजारदेखि ४ हजार मिलिमिटरभन्दा बढी वर्षा रेकर्ड भएको छ।
मनसुन अवधिमा सबैभन्दा धेरै वर्षा मापन भएका प्रमुख केन्द्रहरू यसप्रकार छन्:
- गोब्रे, सिन्धुपाल्चोक — ४,०५०.८ मिलिमिटर
- लुम्ले, कास्की — ३,८७३.४ मिलिमिटर
- भुजुङ, लमजुङ — ३,६११.२ मिलिमिटर
- याङ्जाकोट, कास्की — ३,४३१.८ मिलिमिटर
- मेलम्ची–घ्याङ, सिन्धुपाल्चोक — ३,२४०.४ मिलिमिटर
सिमिकोटमा २४ घण्टामै उच्च वर्षाको रेकर्ड
बंगालको खाडीबाट विकसित न्यूनचापीय प्रणालीको प्रभाव हिमाली जिल्लामा समेत परेको थियो। हुम्लाको सदरमुकाम सिमिकोटमा २४ घण्टाको अवधिमै उल्लेख्य वर्षा मापन भएको छ।
असोज ९ गते बिहान ८:४५ बजेदेखि असोज १० गते बिहान ८:४५ बजेसम्म सिमिकोटमा ११४.८ मिलिमिटर वर्षा रेकर्ड भएको थियो। मौसम तथा जलवायु विज्ञान कार्यालय, सुर्खेतकी प्रमुख डा. इन्दिरा कडेलका अनुसार यो सन् १९७८ जुन १ देखि सन् २०२६ सेप्टेम्बर २६ सम्मको तथ्यांकमा २४ घण्टे अवधिको उच्च वर्षा हो।
यसअघि सिमिकोटमा १९ अक्टोबर २०२१ मा २४ घण्टामा ११० मिलिमिटर वर्षा भएको थियो।
त्यस्तै, मनाङका चामे र तालगाउँमा तीन दिनको अवधिमै करिब ३०० मिलिमिटर वर्षा भएको थियो। स्थानीय भौगोलिक अवस्थालाई हेर्दा यो निकै ठूलो वर्षा भएको मौसमविद्हरूको भनाइ छ।
लगातारको हल्का वर्षा पनि मनसुनको विशेषता
यस वर्ष कुल वर्षाको मात्रा सामान्य देखिए पनि वर्षा भएका दिनको प्रकृतिलाई पनि मनसुन मूल्यांकनमा महत्वपूर्ण मानिएको छ। मौसमविद् बख्रेलका अनुसार अत्यधिक वर्षा भएका दिनको संख्या धेरै नभए पनि लामो समयसम्म लगातारजसो हल्का वर्षा भइरहने अवस्था देखिएको थियो।
उनका अनुसार यस वर्ष तापक्रम पनि समग्रमा सामान्यभन्दा केही माथि रहेको हुन सक्ने देखिए पनि त्यसबारे विस्तृत निष्कर्ष निकाल्न थप तथ्यांक विश्लेषण आवश्यक छ।
समग्रमा, प्रारम्भिक तथ्यांकले यस वर्षको मनसुन नेपालमा पूर्वानुमान गरिएजस्तो कमजोर नभई औसत हाराहारीमा रहेको देखाएको छ। तर यसको प्रभाव भूगोलअनुसार फरक–फरक रहेकाले हिमाली क्षेत्रमा बढी वर्षा र पूर्वी तराईमा कम वर्षा भएको अवस्थालाई छुट्टाछुट्टै विश्लेषण गर्नुपर्ने देखिन्छ।