सहारा मरुभूमिमा भेटिएको प्राचीन उल्कापिण्डले खोल्यो मंगल ग्रहको ४ अर्ब १० करोड वर्ष पुरानो रहस्य

सहारा मरुभूमिमा फेला परेको मंगल ग्रहबाट आएको प्राचीन उल्कापिण्डले रातो ग्रहको प्रारम्भिक अवस्थाबारे महत्त्वपूर्ण तथ्य सार्वजनिक गरेको छ। वैज्ञानिकहरूले उक्त चट्टान कम्तीमा ४ अर्ब १० करोड वर्ष पुरानो भएको पुष्टि गरेका छन्। यसको अध्ययनले त्यतिबेलै मंगल ग्रहको सतहमा पानीको प्रभाव रहेको संकेत गरेको छ।

गुलाबी रङको उक्त उल्कापिण्डको रासायनिक तथा खनिज संरचना यसअघि अध्ययन गरिएका मंगल ग्रहका अन्य नमुनाभन्दा फरक छ। यसले मंगल ग्रहको प्रारम्भिक सतह र भित्री संरचनाबारे नयाँ जानकारी दिएको छ। वैज्ञानिकहरूका अनुसार यसको अनुसन्धानले पृथ्वीको विकासक्रम र ग्रहहरूमा जीवनको सम्भावना बुझ्नसमेत सहयोग पुर्‍याउन सक्छ।

अमेरिकाको क्यालिफोर्नियास्थित पासाडेनामा रहेको नासाको जेट प्रोपल्सन ल्याबोरेटरीकी ग्रह वैज्ञानिक याङ लिउको नेतृत्वमा यो अध्ययन गरिएको हो। अध्ययन अक्टोबर २९ मा ‘साइन्स’ नामक वैज्ञानिक जर्नलमा प्रकाशित भएको थियो।

लिउका अनुसार यो अत्यन्त दुर्लभ र प्राचीन मंगलग्रहको उल्कापिण्ड हो। यसले पृथ्वीमा जीवनको सुरुवात हुँदै गरेको समय आसपास मंगल ग्रहको सतह र भित्री भाग कस्तो थियो भन्ने अध्ययन गर्ने अवसर दिएको छ।

वैज्ञानिकहरूको निष्कर्षअनुसार उक्त चट्टान मंगल ग्रहको म्यान्टल अर्थात् भित्री तातो तहबाट निस्किएको पग्लिएको पदार्थबाट बनेको थियो। पछि चिसिएर ठोस बनेको यही पदार्थ ग्रहको बाहिरी तह क्रस्टको हिस्सा बनेको थियो। यसको रासायनिक बनावटले यसअघि नमुना संकलन नगरिएको मंगल ग्रहको भूभागबाट आएको सम्भावना देखाएको छ।

मालीको नुनिलो मैदानमा भेटिएको उल्कापिण्ड

‘टेघाजा ००१’ नाम दिइएको उक्त उल्कापिण्ड पश्चिम अफ्रिकी मुलुक मालीको एक नुनिलो मैदानको नामबाट चिनिन्छ। सन् २०२२ मा उल्कापिण्ड खोजकर्ताहरूले त्यहाँबाट यो चट्टान फेला पारेका थिए।

आठवटा टुक्रामा रहेको उल्कापिण्डको कुल तौल ७९८.५ ग्राम छ। यसको सबैभन्दा ठूलो टुक्रा ४४२ ग्रामको रहेको छ।

वैज्ञानिकहरूका अनुसार मंगल ग्रहमा कुनै क्षुद्रग्रह वा पुच्छ्रेताराले ठक्कर दिँदा उत्पन्न भएको शक्तिशाली विस्फोटका कारण उक्त चट्टान ग्रहको सतहबाट उछिट्टिएर अन्तरिक्षमा पुगेको थियो। मंगल ग्रहको तुलनात्मक रूपमा कमजोर गुरुत्वाकर्षणका कारण चट्टान अन्तरिक्षमा निस्कन सम्भव भएको हो।

त्यसपछि यो चट्टान सूर्यको परिक्रमा गर्दै अन्तरिक्षमा रह्यो। लाखौँ वर्षसम्म अन्तरिक्षमा यात्रा गरेपछि पृथ्वीको गुरुत्वाकर्षणको प्रभावमा परेर वायुमण्डलमा प्रवेश गरेको हुन सक्ने वैज्ञानिकहरूको अनुमान छ। यद्यपि मंगल ग्रहबाट उछिट्टिएको र पृथ्वीमा खसेको यकिन समय निर्धारण गर्न कठिन छ।

अध्ययनमा सहभागी नभएका बेलायतको इम्पेरियल कलेज लन्डनका पृथ्वी तथा ग्रह विज्ञानका सहप्राध्यापक म्याथ्यु गेन्जले यसलाई महत्त्वपूर्ण वैज्ञानिक उपलब्धि मानेका छन्। उनका अनुसार यो मंगल ग्रहबाट पृथ्वीमा आइपुगेका सबैभन्दा पुराना उल्कापिण्डमध्ये एक हो। यसको उमेर पृथ्वीमा निर्माण भएका चट्टानहरूको उमेरभन्दा पनि बढी छ।

गेन्जले यस खोजले मंगल ग्रहको इतिहासको अत्यन्त प्रारम्भिक चरण बुझ्ने अवसर दिएको बताएका छन्। त्यतिबेला मंगल ग्रहमा पानी रहेको वैज्ञानिकहरूको अनुमान छ।

संयोगवश सुरु भएको अनुसन्धानले पत्ता लगायो प्राचीन इतिहास

सुरुवाती परीक्षणमा टेघाजा ००१ निकै पुरानो भएको स्पष्ट देखिएको थिएन। त्यसैले प्रमुख अनुसन्धानकर्ता लिउले सुरुमा यसको अध्ययन नगर्ने सोचसमेत बनाएकी थिइन्।

पहिलोपटक अनुसन्धानका लागि नमुना प्राप्त हुँदा यसलाई ‘सर्गोटाइट’ वर्गको उल्कापिण्डका रूपमा वर्गीकरण गरिएको थियो। मंगल ग्रहबाट पृथ्वीमा आएका उल्कापिण्डमध्ये यो सबैभन्दा सामान्य प्रकार हो। पृथ्वीमा पहिचान भएका मंगलग्रहका उल्कापिण्डमध्ये करिब ९० प्रतिशत सर्गोटाइट वर्गका छन्। यस्ता उल्कापिण्ड सामान्यतया ६० करोड वर्षभन्दा कम उमेरका हुन्छन्।

तर थप अनुसन्धानका क्रममा लिउले उक्त चट्टानमा जिर्कोन नामक खनिज फेला पारिन्। पग्लिएको चट्टान चिसिएर ठोस बन्ने क्रममा निर्माण हुने यो खनिजलाई चट्टानको उमेर पत्ता लगाउने महत्त्वपूर्ण आधार मानिन्छ।

जिर्कोनको अध्ययनबाट कुनै चट्टान कहिले बनेको हो भन्ने कुरा वैज्ञानिकहरूले तुलनात्मक रूपमा सटीक रूपमा निर्धारण गर्न सक्छन्। यही विधिबाट टेघाजा ००१ कम्तीमा ४ अर्ब १० करोड वर्ष पुरानो रहेको पत्ता लागेको हो।

यसको अर्थ मंगल ग्रह निर्माण भएको प्रारम्भिक करिब ४० करोड वर्षभित्रै यो चट्टान बनेको थियो। उमेरको निष्कर्षलाई थप पुष्टि गर्न अनुसन्धान टोलीले नयाँ प्रविधिबाट समेत परीक्षण गरेको थियो।

अध्ययनका सहलेखक तथा क्यालिफोर्निया इन्स्टिच्युट अफ टेक्नोलोजीका विद्यावारिधि शोधार्थी हेवार्ड मेल्टनले विकास गरेको विधिमा चट्टानको ठूलो हिस्सा घोलेर परीक्षण गर्नुपर्दैन। यसको सट्टा लेजरको सहायताले नमुनाको अत्यन्त सानो भाग वाष्पीकरण गरी विश्लेषण गरिन्छ।

अनुसन्धानकर्ताहरूले मानव कपालको मोटाइको करिब दस भागको एक भागजति व्यास भएको लेजर किरण प्रयोग गरेर उल्कापिण्डभित्रका सूक्ष्म कण र क्रिस्टलहरूको अध्ययन गरेका थिए।

मेल्टनका अनुसार नयाँ प्रविधिले नमुनाको उमेर पत्ता लगाउन लाग्ने समय करिब एक महिनाबाट घटाएर एक दिनमा झारेको छ। यसबाट परीक्षणपछि पनि मूल नमुनाको ठूलो हिस्सा सुरक्षित रहन्छ, जसलाई भविष्यमा थप अनुसन्धानमा प्रयोग गर्न सकिन्छ।

पृथ्वीका समुद्री चट्टानसँग मिल्दोजुल्दो बनावट

इम्पेरियल कलेज लन्डनका सहप्राध्यापक गेन्जका अनुसार टेघाजा ००१ ‘बेसाल्ट’ नामक चट्टान हो। पृथ्वीका महासागरको पिँधमा पाइने तथा आइसल्यान्ड र हवाईजस्ता क्षेत्रमा ज्वालामुखी विस्फोट हुँदा निस्कने चट्टानसँग यसको प्रकृति मिल्दोजुल्दो छ।

नयाँ परीक्षणबाट प्राप्त नतिजाले प्राचीन मंगल ग्रहको सतहमा पानीसँग रासायनिक तथा भौतिक प्रतिक्रिया भएको संकेत गरेको छ। अनुसन्धानकर्ता मेल्टनका अनुसार यसले मंगल ग्रहको प्रारम्भिक अवस्था बुझ्नका साथै पृथ्वीको विकासक्रमबारे अध्ययन गर्न पनि सहयोग पुर्‍याउन सक्छ।

विशेषगरी मंगल ग्रह किन क्रमशः सुख्खा बन्यो तर पृथ्वीमा पानी कायम रह्यो भन्ने प्रश्नको उत्तर खोज्न यस अनुसन्धानले नयाँ आधार दिन सक्ने वैज्ञानिकहरूको विश्वास छ। यसले अन्य ग्रहमा जीवनको सम्भावना अध्ययन गर्नसमेत मद्दत पुग्न सक्छ।

टेघाजा ००१ को खनिज संरचना पनि यसअघि अध्ययन गरिएका मंगल ग्रहका नमुनाभन्दा फरक छ। लिउका अनुसार यो चट्टान मुख्यतः क्याल्सियमको मात्रा उच्च भएका दुई प्रकारका खनिजबाट बनेको छ। तर ती खनिजको अनुपात पहिले अध्ययन गरिएका नमुनामा नदेखिएको स्तरमा छ।

यसमा पाइने अक्सिजनका विभिन्न आइसोटोपहरूको अनुपात पनि मंगल ग्रहबाट आएका अन्य ज्ञात चट्टानसँग मेल खाँदैन। यी विशेषताले यस उल्कापिण्डलाई वैज्ञानिक अनुसन्धानका लागि थप महत्त्वपूर्ण बनाएको छ।

मंगल ग्रहको कुन क्षेत्रबाट आएको हुन सक्छ?

उल्कापिण्डको खनिज र रासायनिक संरचना अध्ययन गरेर यसको उत्पत्ति भएको ग्रह पहिचान गर्न सकिन्छ। वैज्ञानिकहरूले त्यसको संरचनालाई सम्बन्धित ग्रहको सतहबाट प्राप्त तथ्याङ्कसँग तुलना गर्छन्।

मंगल ग्रहको हकमा नासाका विभिन्न अन्तरिक्ष अभियानबाट प्राप्त जानकारी प्रयोग गरिन्छ। यसमा भाइकिङ ल्यान्डर तथा क्युरियोसिटी र पर्सिभिरेन्स रोभरले संकलन गरेका तथ्याङ्क पनि समावेश छन्।

टेघाजा ००१ को अनुसन्धानमा वैज्ञानिकहरूले यसको उत्पत्ति भएको हुन सक्ने मंगल ग्रहका १३ वटा सम्भावित स्थान पहिचान गरेका छन्। ती सबै स्थान मंगल ग्रहको दक्षिणी उच्च भूभागमा रहेका छन्।

यसले उक्त उल्कापिण्ड मंगल ग्रहको कुन क्षेत्रबाट उछिट्टिएर अन्तरिक्षमा पुगेको थियो भन्ने विषयमा थप अनुसन्धान गर्ने बाटो खोलेको छ।

लिउका अनुसार यो नमुना वैज्ञानिक समुदायका लागि निकै चासोको विषय बन्नेछ। यसबाट आगामी दिनमा थप महत्त्वपूर्ण तथ्य फेला पर्न सक्ने उनको विश्वास छ।

थप वैज्ञानिक खोजको सम्भावना

सन् २०२२ मा फेला परेपछि टेघाजा ००१ ले उल्कापिण्ड संकलनकर्ता ड्यारिल पिटको ध्यान खिचेको थियो। उनी अमेरिकाको माइन राज्यस्थित बेथेलमा रहेको माइन मिनरल एन्ड जेम म्युजियमको उल्कापिण्ड विभागका अध्यक्ष हुन्।

पिटका अनुसार यसअघि अध्ययन गरिएका मंगल ग्रहका कुनै पनि नमुनासँग मेल नखाने खनिज संरचना र अत्यन्त पुरानो उमेर यस उल्कापिण्डका सबैभन्दा आकर्षक पक्ष हुन्। यी विशेषताले नयाँ वैज्ञानिक खोजको ठूलो सम्भावना बोकेको उनको भनाइ छ।

पछि उनले उक्त चट्टान माइन मिनरल एन्ड जेम म्युजियमले खरिद गर्ने व्यवस्था मिलाएका थिए। तर त्यसका लागि खर्च गरिएको रकम भने सार्वजनिक गरिएको छैन।

सहप्राध्यापक गेन्जका अनुसार टेघाजा ००१ को महत्त्व मंगल ग्रहको अर्को नमुना अध्ययन गर्न पाउनुमा मात्र सीमित छैन। यसले ग्रहको सतहभन्दा धेरै तल रहेको भित्री संरचनाबारे समेत जानकारी प्राप्त गर्ने अवसर दिएको छ।

उनका अनुसार यो चट्टानको अध्ययनबाट मंगल ग्रह निर्माण भएको करिब ५० करोड वर्षपछिको अवस्था बुझ्न सकिने सम्भावना छ। त्यसैले टेघाजा ००१ को अनुसन्धानलाई मंगल ग्रहको प्रारम्भिक इतिहाससँगै पृथ्वी र अन्य ग्रहहरूको विकासक्रम बुझ्ने दिशामा महत्त्वपूर्ण उपलब्धिका रूपमा हेरिएको छ।